Μία συνέντευξη με τον καθηγητή Δρ. Γεώργιο Χρούσο, Ομότιμο Καθηγητή Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας του ΕΚΠΑ σχετικά με τη μακροζωία, το στρες και τον φόβο των γηρατειών.
Κύριε καθηγητά, όλοι θέλουμε να ζήσουμε πολλά χρόνια, αλλά οι περισσότεροι φοβόμαστε τα γηρατειά. Πιστεύετε ότι σήμερα έχουμε περισσότερες πιθανότητες να γίνουμε υγιείς 100άρηδες από ό,τι είχαν οι προηγούμενες γενιές;
Αναμφίβολα, έχουμε περισσότερες πιθανότητες να φτάσουμε σε μεγάλη ηλικία, χάρη στην πρόοδο της Ιατρικής, της δημόσιας υγείας, της διατροφής και των συνθηκών διαβίωσης. Το μεγάλο ερώτημα, όμως, δεν είναι απλώς πόσα χρόνια θα ζήσουμε, αλλά πόσα από αυτά θα ζήσουμε με σωματική υγεία, πνευματική διαύγεια, αυτονομία και χαρά. Πρέπει να διακρίνουμε το προσδόκιμο ζωής από το προσδόκιμο υγιούς ζωής. Η σύγχρονη επιστήμη επιδιώκει πλέον, όχι μόνο την επιμήκυνση της ζωής, αλλά κυρίως τη συμπίεση της νοσηρότητας, δηλαδή τη μετατόπιση των χρόνιων ασθενειών και της αναπηρίας προς τα τελευταία χρόνια της ζωής.
Η γήρανση είναι μια εξαιρετικά σύνθετη βιολογική διαδικασία. Περιλαμβάνει τη συσσώρευση μοριακών και κυτταρικών βλαβών, τη σταδιακή απώλεια της ικανότητας επιδιόρθωσης, τη μεταβολή της λειτουργίας των μιτοχονδρίων, την επιγενετική απορρύθμιση και τη χρόνια, χαμηλού βαθμού φλεγμονή, τη λεγόμενη inflammaging.
Ωστόσο, η χρονολογική ηλικία δεν ταυτίζεται με τη βιολογική ηλικία. Δύο άνθρωποι 70 ετών μπορεί να διαφέρουν εντυπωσιακά ως προς τη λειτουργικότητα, τη φυσική κατάσταση και τη βιολογική τους φθορά. Η βιολογική γήρανση δεν εξελίσσεται πάντοτε γραμμικά. Σύγχρονες μελέτες έχουν αναδείξει περιόδους εντονότερων μοριακών μεταβολών περίπου στην ηλικία των 44 και των 60 ετών. Αυτά τα ευρήματα δεν σημαίνουν ότι όλοι γερνάμε απότομα στις συγκεκριμένες ηλικίες, αλλά υποδεικνύουν ότι η πορεία της γήρανσης είναι δυναμική και πολυπαραγοντική.
Το αισιόδοξο μήνυμα είναι ότι σημαντικό μέρος της υγείας μας σε μεγάλη ηλικία επηρεάζεται από τροποποιήσιμους παράγοντες. Η γενετική μάς δίνει τις προδιαθέσεις, αλλά ο τρόπος ζωής και το περιβάλλον επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αυτές εκδηλώνονται. Ο στόχος μας δεν πρέπει να είναι απλώς να προσθέσουμε χρόνια στη ζωή, αλλά να φτάσουμε, εφόσον είναι δυνατόν, στα 90 ή στα 100 όχι απλώς επιβιώνοντας, αλλά εξακολουθώντας να δημιουργούμε, να αγαπάμε και να χαιρόμαστε.
Ζούμε σε μια εποχή που προσπαθούμε διαρκώς να προλάβουμε τα πάντα, δουλεύουμε περισσότερο και δυσκολευόμαστε να χαλαρώσουμε. Μήπως τελικά ο σύγχρονος τρόπος ζωής μάς γερνά πιο γρήγορα; Και ποιες καθημερινές συνήθειες θεωρείτε ότι μας επιβαρύνουν περισσότερο χωρίς να το συνειδητοποιούμε;
Ο σύγχρονος άνθρωπος ζει μέσα σε ένα παράδοξο. Έχει στη διάθεσή του περισσότερη τεχνολογία, περισσότερη γνώση και περισσότερες ανέσεις από οποιαδήποτε προηγούμενη γενιά, αλλά συχνά αισθάνεται ότι δεν έχει χρόνο να ζήσει. Όμως, ο ανθρώπινος οργανισμός εξελίχθηκε για να αντιμετωπίζει περιοδικές προκλήσεις, όχι για να βρίσκεται σε συνεχή κατάσταση συναγερμού.Το σύστημα του στρες, με βασικούς συντελεστές τον υποθαλαμο-υποφυσιο-επινεφριδιακό άξονα και το αυτόνομο νευρικό σύστημα, αποτελεί έναν θαυμαστό εξελικτικό μηχανισμό επιβίωσης. Όταν ενεργοποιείται πρόσκαιρα και κατάλληλα, μάς βοηθά να προσαρμοζόμαστε, να μαθαίνουμε και να δημιουργούμε.Το πρόβλημα αρχίζει όταν η ενεργοποίησή του γίνεται παρατεταμένη, δυσανάλογη ή ακατάλληλη.
Η φυσιολογική μας κατάσταση είναι η ομοιόσταση, δηλαδή η δυναμική ισορροπία του εσωτερικού μας περιβάλλοντος. Όταν αντιμετωπίζουμε προκλήσεις, επιστρατεύουμε την αλλόσταση, την προσαρμοστική μεταβολή που μας επιτρέπει να διατηρούμε τη λειτουργικότητά μας. Όταν, όμως, οι προκλήσεις υπερβαίνουν τις δυνατότητες προσαρμογής και προκαλούν βιολογική βλάβη, οδηγούμαστε στην κακόσταση.
Το χρόνιο στρες μπορεί να συμβάλει στη συσσώρευση αλλοστατικού και, όταν εγκαθίστανται βλάβες, κακοστατικού φορτίου. Συνδέεται με μεταβολικές διαταραχές, σπλαχνική παχυσαρκία, απώλεια μυϊκής μάζας, διαταραχές ύπνου, καρδιαγγειακά νοσήματα και επιβάρυνση της ψυχικής υγείας.
Ποιες είναι οι πιο επιβαρυντικές συνήθειες;
Πρώτα, η χρόνια στέρηση ύπνου και η διαταραχή του κιρκάδιου ρυθμού. Ο οργανισμός μας διαθέτει ένα εξαιρετικά ακριβές βιολογικό ρολόι. Όταν εργαζόμαστε, τρώμε και εκτιθέμεθα στο έντονο φως σε ακατάλληλες ώρες, διαταράσσουμε τον φυσιολογικό συντονισμό των ορμονών και του μεταβολισμού μας. Δεύτερον, η καθιστική ζωή. Το ανθρώπινο σώμα είναι κατασκευασμένο για κίνηση. Η έλλειψη σωματικής δραστηριότητας επιταχύνει τη λειτουργική έκπτωση, ιδιαίτερα των μυών και του καρδιομεταβολικού συστήματος.Τρίτον, η υπερκατανάλωση υπερεπεξεργασμένων τροφίμων, η οποία συχνά συνοδεύεται από υπερβολική πρόσληψη θερμίδων και ανεπαρκή κατανάλωση φυτικών ινών.Τέταρτον, η διαρκής ψηφιακή διέγερση, η υπερπληροφόρηση και η αδιάκοπη εναλλαγή της προσοχής, που μπορούν να επιβαρύνουν τον ύπνο και την ψυχική μας ηρεμία. Και, τέλος, η κοινωνική απομόνωση, η μοναξιά και η απουσία νοήματος.Δεν μας γερνά μόνο ο χρόνος που περνά. Μπορεί να μας γερνά και ο τρόπος με τον οποίο τον βιώνουμε.
Ακούμε συνεχώς για superfoods, συμπληρώματα μακροζωίας, διαλειμματική νηστεία και αντιγηραντικές πρακτικές. Υπάρχει κάτι από όλα αυτά που πραγματικά αξίζει να εντάξουμε στη ζωή μας ή εξακολουθούν να έχουν μεγαλύτερη σημασία οι απλές, καθημερινές συνήθειες;
Η επιθυμία του ανθρώπου να νικήσει τον χρόνο είναι πανάρχαια. Από το μυθικό ελιξίριο της νεότητας μέχρι τα σημερινά συμπληρώματα μακροζωίας, αναζητούμε συχνά μια εύκολη λύση σε ένα εξαιρετικά σύνθετο βιολογικό πρόβλημα. Η επιστήμη, όμως, μάς διδάσκει ότι δεν υπάρχει μαγικό τρόφιμο, χάπι ή θεραπεία που να εξασφαλίζει τη μακροζωία. Η λέξη superfood είναι κυρίως εμπορικός όρος. Υπάρχουν ασφαλώς τρόφιμα με υψηλή διατροφική αξία, όπως τα λαχανικά, τα φρούτα, τα όσπρια, οι ξηροί καρποί, το ελαιόλαδο και τα ψάρια. Ωστόσο, η υγεία δεν εξαρτάται από ένα μεμονωμένο τρόφιμο, αλλά από το συνολικό διατροφικό πρότυπο.
Η παραδοσιακή μεσογειακή διατροφή, που αποτελεί πολύτιμη κληρονομιά του ελληνικού πολιτισμού, διαθέτει ισχυρή επιστημονική τεκμηρίωση για τα καρδιομεταβολικά της οφέλη. Η διαλειμματική νηστεία παρουσιάζει επιστημονικό ενδιαφέρον. Μπορεί να βοηθήσει ορισμένους ανθρώπους στη ρύθμιση της ενεργειακής πρόσληψης, του σωματικού βάρους και ορισμένων μεταβολικών παραμέτρων. Δεν έχει, όμως, αποδειχθεί ότι παρατείνει τη διάρκεια της ανθρώπινης ζωής ανεξάρτητα από άλλους παράγοντες. Επιπλέον, δεν είναι κατάλληλη για όλους, ιδιαίτερα για παιδιά, εγκύους, ευάλωτους ηλικιωμένους και άτομα με συγκεκριμένα νοσήματα.
Όσον αφορά στα συμπληρώματα, η θέση μου είναι σαφής: έχουν θέση όταν υπάρχει τεκμηριωμένη ανάγκη ή συγκεκριμένη ιατρική ένδειξη. Η αλόγιστη χρήση τους δεν αποτελεί επιστημονική αντιγήρανση. Η πραγματική Ιατρική της Μακροζωίας πρέπει να βασίζεται στην επιστήμη και όχι στην εμπορευματοποίηση της ανθρώπινης αγωνίας για το γήρας.
Εάν διαθέταμε ένα φάρμακο που να προσφέρει ταυτόχρονα τα οφέλη της συστηματικής άσκησης, της σωστής διατροφής, του επαρκούς ύπνου, της αποφυγής του καπνίσματος και της διατήρησης υγιούς σωματικού βάρους, θα το θεωρούσαμε ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα της Ιατρικής. Αυτό το «φάρμακο» υπάρχει ήδη. Ονομάζεται υγιεινός τρόπος ζωής.
Και εδώ αξίζει να θυμηθούμε τον Αριστοτέλη και τη μεσότητα. Ούτε υπερβολή ούτε στέρηση. Η υγεία απαιτεί μέτρο, συνέπεια και ισορροπία.
Υπάρχουν άνθρωποι που στα 80 τους ταξιδεύουν, ερωτεύονται, εργάζονται και απολαμβάνουν τη ζωή, ενώ άλλοι αισθάνονται γερασμένοι πολύ νωρίτερα. Πόσο σημαντικά είναι οι ανθρώπινες σχέσεις, ο έρωτας, η κοινωνικότητα και η αίσθηση ότι εξακολουθούμε να έχουμε έναν σκοπό στη ζωή;
Είναι εξαιρετικά σημαντικά. Ο άνθρωπος δεν είναι απλώς ένας βιολογικός οργανισμός. Είναι ταυτόχρονα ψυχικό, κοινωνικό και πνευματικό ον. Η υγεία δεν μπορεί να περιορίζεται στις καλές εργαστηριακές εξετάσεις ή στην απουσία μιας διαγνωσμένης νόσου. Περιλαμβάνει τη δυνατότητα να σχετιζόμαστε, να δημιουργούμε, να αγαπάμε και να αισθανόμαστε ότι η ζωή μας έχει νόημα.
Οι ανθρώπινες σχέσεις αποτελούν ισχυρό παράγοντα ψυχοβιολογικής προστασίας. Η κοινωνική υποστήριξη συνδέεται με καλύτερη ψυχική υγεία, ευνοϊκότερη ρύθμιση του στρες και, σε πολλές επιδημιολογικές μελέτες, με μεγαλύτερη επιβίωση. Αντίθετα, η χρόνια μοναξιά και η κοινωνική απομόνωση συσχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο κατάθλιψης, καρδιαγγειακών νοσημάτων και γνωσιακής έκπτωσης.
Ο έρωτας, η φιλία, η τρυφερότητα και η αίσθηση του ανήκειν δεν είναι πολυτέλειες. Αποτελούν θεμελιώδεις ανθρώπινες ανάγκες. Η συναισθηματική ασφάλεια και οι θετικές κοινωνικές εμπειρίες αλληλεπιδρούν με τα νευροβιολογικά συστήματα της ανταμοιβής και του στρες.
Εξίσου σημαντική είναι η αίσθηση σκοπού. Ο άνθρωπος χρειάζεται να αισθάνεται ότι εξακολουθεί να προσφέρει, να μαθαίνει και να εξελίσσεται. Η συνταξιοδότηση, για παράδειγμα, δεν πρέπει να σημαίνει παραίτηση από τη δημιουργία. Η διαρκής πνευματική δραστηριότητα, η περιέργεια, η τέχνη, η μουσική, η προσφορά στην κοινότητα και η επαφή με τις νεότερες γενιές μπορούν να αποτελούν πολύτιμα στοιχεία της υγιούς γήρανσης.
Εδώ η αρχαιοελληνική φιλοσοφία έχει πολλά να μας διδάξει. Ο Αριστοτέλης τοποθετούσε την ευδαιμονία στο επίκεντρο της ανθρώπινης ζωής, όχι ως στιγμιαία ευχαρίστηση, αλλά ως διαρκή άνθηση των ανθρώπινων δυνατοτήτων μέσα από την αρετή, τη γνώση και τη δημιουργική δράση. Ο Επίκουρος ανέδειξε την αταραξία, την ψυχική γαλήνη, και την απονία, την απουσία σωματικού πόνου, ως θεμελιώδεις προϋποθέσεις μιας καλής ζωής.
Δεν μπορούμε να ισχυριστούμε ότι η ευδαιμονία αποτελεί αποδεδειγμένη θεραπεία της βιολογικής γήρανσης. Μπορούμε, όμως, να πούμε ότι η ψυχική ευεξία, οι ουσιαστικές σχέσεις και η αίσθηση νοήματος συνδέονται με σημαντικές διαστάσεις της υγείας.
Ο άνθρωπος αρχίζει να γερνά ψυχικά όταν παύει να ενδιαφέρεται, να αγαπά, να ονειρεύεται και να δημιουργεί. Η ηλικία δεν πρέπει να μας στερεί το δικαίωμα στη χαρά.
Αν σας ζητούσα να μας περιγράψετε μια συνηθισμένη ημέρα ενός ανθρώπου που θέλει να φτάσει υγιής στα 100, πώς θα ήταν; Πόσο θα κοιμόταν, πώς θα έτρωγε, πόσο θα κινούνταν και τι χρόνο θα αφιέρωνε στην ξεκούραση και την προσωπική του ζωή;
Θα περιέγραφα μια ημέρα οργανωμένη γύρω από τους φυσικούς βιολογικούς ρυθμούς και τις πραγματικές ανθρώπινες ανάγκες. Όχι μια ημέρα γεμάτη απαγορεύσεις και καταναγκασμούς, αλλά μια ημέρα ισορροπίας. Θα ξεκινούσε με έναν επαρκή νυχτερινό ύπνο, συνήθως επτά έως εννέα ώρες για τους περισσότερους ενήλικες, με εξατομίκευση ανάλογα με την ηλικία και τις ανάγκες. Ο ύπνος δεν είναι χαμένος χρόνος. Είναι περίοδος αποκατάστασης, νευρωνικής και μεταβολικής ρύθμισης, ανοσολογικής λειτουργίας και επεξεργασίας της μνήμης.
Θα ξυπνούσε περίπου την ίδια ώρα κάθε πρωί και θα εκτιθόταν στο φυσικό φως. Το πρωινό φως βοηθά στον συγχρονισμό του κιρκάδιου ρολογιού μας. Θα αφιέρωνε χρόνο στη σωματική δραστηριότητα. Περπάτημα, κολύμβηση, ποδήλατο ή οποιαδήποτε άλλη ευχάριστη αερόβια άσκηση, σε συνδυασμό με ασκήσεις μυϊκής ενδυνάμωσης και ισορροπίας.
Ιδιαίτερα μετά τη μέση ηλικία, η διατήρηση της μυϊκής μάζας και δύναμης είναι καθοριστική. Η σαρκοπενία αποτελεί σημαντικό παράγοντα απώλειας λειτουργικότητας και αυτονομίας. Οι μύες δεν είναι μόνο όργανα κίνησης, αλλά και σημαντικά μεταβολικά και ενδοκρινικά όργανα. Θα ακολουθούσε ένα μεσογειακό διατροφικό πρότυπο, πλούσιο σε λαχανικά, φρούτα, όσπρια, προϊόντα ολικής άλεσης, ελαιόλαδο και επαρκείς πηγές πρωτεΐνης. Θα περιόριζε τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα και θα απέφευγε τη συστηματική υπερκατανάλωση θερμίδων.
Θα έτρωγε, κατά προτίμηση, σε σχετικά σταθερές ώρες και θα απέφευγε τα πολύ βαριά γεύματα αργά τη νύχτα. Θα φρόντιζε να έχει καθημερινά πνευματική δραστηριότητα. Να διαβάζει, να μαθαίνει, να συζητά, να καλλιεργεί τη δημιουργικότητά του. Ο εγκέφαλος χρειάζεται ερεθίσματα, όπως οι μύες χρειάζονται άσκηση. Θα αφιέρωνε, επίσης, χρόνο στις ανθρώπινες σχέσεις. Στην οικογένεια, στους φίλους, στον σύντροφο, στην επικοινωνία με ανθρώπους διαφορετικών ηλικιών. Και, βεβαίως, θα είχε επαρκή χρόνο για ανάπαυση, περισυλλογή, επαφή με τη φύση, μουσική, τέχνη ή οποιαδήποτε δραστηριότητα προσφέρει προσωπική ευχαρίστηση.
Δεν χρειάζεται να μετράμε εμμονικά κάθε θερμίδα, κάθε βήμα και κάθε λεπτό ύπνου. Χρειάζεται να αποκτήσουμε έναν σταθερό, ευχάριστο και βιώσιμο τρόπο ζωής. Θα προσέθετα και κάτι εξαιρετικά σημαντικό: την πρόληψη. Οι εμβολιασμοί, ο έλεγχος της αρτηριακής πίεσης, των λιπιδίων και της γλυκόζης, οι ενδεδειγμένοι προσυμπτωματικοί έλεγχοι και η έγκαιρη αντιμετώπιση των παραγόντων κινδύνου είναι αναπόσπαστα στοιχεία της υγιούς μακροζωίας.
Η μακροζωία δεν οικοδομείται με περιστασιακές ηρωικές προσπάθειες. Οικοδομείται με μικρές, σωστές επιλογές που επαναλαμβάνονται καθημερινά επί δεκαετίες.
Τελικά, αξίζει να οργανώνουμε τη ζωή μας με στόχο να φτάσουμε τα 100 ή κινδυνεύουμε να χάσουμε την απόλαυση του σήμερα κυνηγώντας περισσότερα χρόνια; Αν μπορούσατε να δώσετε μία συμβουλή για να μεγαλώνουμε με υγεία, καλή ψυχολογία και διάθεση για ζωή, ποια θα ήταν;
Θα έλεγα ότι η επιδίωξη της μακροζωίας δεν πρέπει να μετατρέπεται σε αυτοσκοπό και, πολύ περισσότερο, σε πηγή άγχους. Εάν ένας άνθρωπος αφιερώνει ολόκληρη τη ζωή του στην αγωνιώδη προσπάθεια να παρατείνει τη διάρκειά της, κινδυνεύει να χάσει το σημαντικότερο: την ίδια τη ζωή. Η βιολογική επιβίωση δεν ταυτίζεται με την ανθρώπινη ευτυχία. Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν κατανοήσει ότι η καλή ζωή απαιτεί αρμονία μεταξύ σώματος, ψυχής, νόησης και κοινωνίας.
Η έννοια της ευστασίας εκφράζει μια ευνοϊκή κατάσταση λειτουργικής ισορροπίας, στην οποία ο οργανισμός διατηρεί την προσαρμοστικότητά του χωρίς να συσσωρεύει σημαντική βλάβη. Σε ψυχολογικό επίπεδο, επιδιώκουμε την ψυχική γαλήνη, τη δημιουργικότητα, την αγάπη και την ευδαιμονία.
Το ζητούμενο δεν είναι να αποφεύγουμε κάθε δυσκολία ή κάθε μορφή στρες. Το θετικό, διαχειρίσιμο στρες, το λεγόμενο eustress, είναι αναγκαίο για την ανάπτυξη, τη μάθηση, την πρόοδο και την προσωπική ολοκλήρωση. Ο άνθρωπος χρειάζεται προκλήσεις, αλλά και ανάπαυση. Χρειάζεται προσπάθεια, αλλά και απόλαυση.
Χρειάζεται στόχους, αλλά και την ικανότητα να χαίρεται το παρόν. Εάν έπρεπε να δώσω μία μόνο συμβουλή, θα ήταν η εξής: Να ζείτε με μέτρο, αγάπη, νόημα και δημιουργικότητα, σε αρμονία με τη βιολογία σας και τους ανθρώπους γύρω σας. Να φροντίζετε το σώμα σας χωρίς να γίνεστε δέσμιοί του. Να καλλιεργείτε το πνεύμα σας χωρίς να παραμελείτε τα συναισθήματά σας. Να εργάζεστε δημιουργικά, αλλά να βρίσκετε χρόνο για ανάπαυση, σχέσεις και χαρά. Να διατηρείτε την περιέργεια του παιδιού, τη δημιουργικότητα του νέου και τη σοφία που προσφέρει η εμπειρία.
Η μακροζωία δεν είναι αγώνας δρόμου με αντίπαλο τον χρόνο. Είναι η τέχνη να πορευόμαστε μαζί του. Και τελικά, θα προτιμούσα να δω έναν άνθρωπο να φτάνει στα 90 με αυτονομία, διαύγεια, αγάπη και ευδαιμονία, παρά να φτάνει στα 110 έχοντας χάσει επί πολλά χρόνια την ποιότητα της ζωής του.
Δεν έχει σημασία μόνο πόσο θα ζήσουμε. Έχει σημασία πώς θα ζήσουμε, τι θα δημιουργήσουμε, τι θα προσφέρουμε και πόση αγάπη θα αφήσουμε πίσω μας. Αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, το βαθύτερο νόημα της υγιούς μακροζωίας.
Σας ευχαριστώ πολύ.
Κι εγώ!
Ο Δρ. Γεώργιος Χρούσος είναι επίσης κάτοχος της Έδρας UNESCO στην Εφηβική Υγεία και Ιατρική, Διευθυντής του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Υγείας Μητέρας-Παιδιού και Ιατρικής Ακρίβειας, καθώς και Πρόεδρος του Ελληνικού Ινστιτούτου Παστέρ.
ΠΗΓΗ