Η οθόνη ως «πιπίλα» των συναισθημάτων

Ποιος γονιός δεν έχει βρεθεί κάποια στιγμή μπροστά σε ένα αδιέξοδο; Ένα παιδί που κλαίει ασταμάτητα στο σουπερμάρκετ, στην αίθουσα αναμονής του γιατρού ή μέσα στο αυτοκίνητο.

Ένα κινητό τηλέφωνο ή ένα tablet μοιάζει τότε με τη γρήγορη, αποτελεσματική λύση. Μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα επικρατεί ησυχία. Το παιδί ηρεμεί. Ο γονιός ανακουφίζεται. Το ερώτημα, όμως, είναι απλό: τι ακριβώς μαθαίνει εκείνη τη στιγμή ο αναπτυσσόμενος εγκέφαλος;

Μια νέα μακροχρόνια μελέτη του Ohio State University, που δημοσιεύθηκε το 2026 στο Journal of Communication, έρχεται να φωτίσει αυτή τη λεπτή αλλά εξαιρετικά σημαντική πλευρά της παιδικής ανάπτυξης. Τα αποτελέσματά της δεν είναι καταγγελτικά ούτε ηθικολογικά.

Είναι πολύ πιο ενδιαφέροντα. Δείχνουν ότι η χρήση της οθόνης ως μέσου συναισθηματικής παρηγοριάς («media emotion regulation») δεν επηρεάζει μόνο τη συμπεριφορά του παιδιού τη δεδομένη στιγμή, αλλά μπορεί να διαμορφώσει την ίδια την εξέλιξη των εκτελεστικών λειτουργιών του εγκεφάλου του.

Οι εκτελεστικές λειτουργίες αποτελούν το «κέντρο διοίκησης» του ανθρώπινου εγκεφάλου. Περιλαμβάνουν την αναστολή των παρορμήσεων, τη γνωστική ευελιξία, την προσοχή, τον σχεδιασμό και την αυτορρύθμιση.

Είναι οι δεξιότητες που επιτρέπουν σε ένα παιδί να περιμένει τη σειρά του, να διαχειρίζεται τη ματαίωση, να αλλάζει στρατηγική όταν κάτι δεν λειτουργεί και, αργότερα, να επιλύει σύνθετα προβλήματα. Με άλλα λόγια, αποτελούν το βιολογικό υπόβαθρο της προσωπικότητας.

Αμφίδρομη σχέση. Η μελέτη παρακολούθησε παιδιά από την ηλικία των δυόμισι έως επτάμισι ετών. Το πιο ενδιαφέρον εύρημα ήταν ότι η σχέση μεταξύ οθόνης και ανάπτυξης είναι αμφίδρομη. Ένα παιδί που δυσκολεύεται να ηρεμήσει οδηγεί συχνότερα τον γονέα στην εύκολη λύση της οθόνης.

Όμως η συχνή αυτή πρακτική επηρεάζει στη συνέχεια την ωρίμαση των εκτελεστικών λειτουργιών, οι οποίες με τη σειρά τους καθορίζουν πόσο συχνά θα χρειάζεται ξανά η οθόνη για να επιτευχθεί η ηρεμία. Δημιουργείται έτσι ένας φαύλος κύκλος.

Η εικόνα αυτή ταιριάζει απόλυτα με όσα γνωρίζουμε σήμερα για τη βιολογία του στρες. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν γεννιέται έτοιμος να διαχειρίζεται τα συναισθήματα.

Μαθαίνει μέσα από χιλιάδες μικρές εμπειρίες. Όταν ένα παιδί θυμώνει, απογοητεύεται ή φοβάται και ένας ήρεμος ενήλικος το βοηθά να αναγνωρίσει, να ονομάσει και να επεξεργαστεί το συναίσθημά του, δημιουργούνται νέα νευρωνικά κυκλώματα αυτορρύθμισης.

Η διαδικασία αυτή απαιτεί χρόνο. Απαιτεί επανάληψη. Και κυρίως απαιτεί ανθρώπινη σχέση. Η οθόνη, αντίθετα, λειτουργεί ως εξωτερικός καταστολέας του συναισθήματος. Δεν διδάσκει στο παιδί πώς να ηρεμήσει. Απλώς μετατοπίζει την προσοχή του. Το δυσάρεστο συναίσθημα δεν υπόκειται σε επεξεργασία· απλώς αναβάλλεται.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε χρήση οθόνης είναι επιβλαβής. Ούτε ότι οι γονείς πρέπει να αισθάνονται ενοχές κάθε φορά που καταφεύγουν σε αυτήν.

Η πραγματικότητα της σύγχρονης ζωής είναι πολύ πιο σύνθετη. Η ίδια μελέτη αποκάλυψε ένα εύρημα με τεράστια κοινωνική σημασία.

Στις οικογένειες όπου οι γονείς παρουσίαζαν αυξημένα συμπτώματα κατάθλιψης, η χρήση της οθόνης ως μέσου ηρεμίας ήταν πολύ συχνότερη και η επίδρασή της στην ανάπτυξη των παιδιών ισχυρότερη. Με άλλα λόγια, το πρόβλημα δεν βρίσκεται αποκλειστικά στην τεχνολογία. Βρίσκεται και στην ψυχική εξουθένωση των ενηλίκων.

Ενίσχυση της οικογένειας. Η παρατήρηση αυτή είναι εξαιρετικά σημαντική. Στη δημόσια συζήτηση συχνά κατηγορούμε τους γονείς ότι «δίνουν συνέχεια κινητό στα παιδιά». Ξεχνάμε όμως να αναρωτηθούμε γιατί συμβαίνει αυτό.

Οι περισσότεροι νέοι γονείς μεγαλώνουν τα παιδιά τους σχεδόν μόνοι. Οι εκτεταμένες οικογένειες έχουν περιοριστεί. Οι παππούδες εργάζονται περισσότερο.

Οι κοινωνικές δομές υποστήριξης είναι ανεπαρκείς. Το άγχος, η οικονομική πίεση και η χρόνια κόπωση αποτελούν πλέον καθημερινότητα. Σε αυτό το περιβάλλον, η οθόνη γίνεται ένας εύκολα διαθέσιμος «βοηθός».

Η λύση, επομένως, δεν μπορεί να είναι η δαιμονοποίηση της τεχνολογίας. Η λύση είναι η ενίσχυση της οικογένειας.

Χρειαζόμαστε περισσότερους ασφαλείς δημόσιους χώρους παιχνιδιού, καλύτερη πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας, προγράμματα εκπαίδευσης γονέων και κοινότητες που στηρίζουν έμπρακτα τις νέες οικογένειες.

Η ανάπτυξη των παιδιών δεν αποτελεί ιδιωτική υπόθεση του κάθε σπιτιού. Είναι συλλογική επένδυση στο μέλλον μιας κοινωνίας.

Η τεχνολογία ασφαλώς θα συνεχίσει να συνοδεύει την παιδική ηλικία. Δεν πρόκειται να επιστρέψουμε στην εποχή πριν από τα smartphones.

Το πραγματικό ερώτημα είναι διαφορετικό: θα χρησιμοποιούμε την τεχνολογία ως εργαλείο μάθησης, δημιουργικότητας και επικοινωνίας ή ως υποκατάστατο της ανθρώπινης παρουσίας; Ο εγκέφαλος των μικρών παιδιών δεν αναπτύσσεται μέσα από τις οθόνες.

Αναπτύσσεται μέσα από τα πρόσωπα. Από το βλέμμα, την αγκαλιά, τη φωνή, το παιχνίδι, την αφή, τη συζήτηση, ακόμη και μέσα από τις μικρές καθημερινές συγκρούσεις που επιλύονται με υπομονή και αγάπη.

Κάθε φορά που βοηθούμε ένα παιδί να διαχειριστεί τη ματαίωση χωρίς να καταφύγει σε μια ψηφιακή απόσπαση, δεν λύνουμε απλώς ένα στιγμιαίο πρόβλημα. Εκπαιδεύουμε τον εγκέφαλό του να γίνεται πιο ανθεκτικός απέναντι στο άγχος, πιο ευέλικτος στη σκέψη και πιο ώριμος στη συμπεριφορά.

Ίσως, τελικά, το σημαντικότερο μήνυμα αυτής της νέας έρευνας να μην αφορά τις οθόνες. Αφορά εμάς. Εάν θέλουμε παιδιά με ψυχική ανθεκτικότητα, αυτοέλεγχο και δημιουργικότητα, πρέπει πρώτα να δημιουργήσουμε γονείς που αισθάνονται ότι δεν είναι μόνοι.

Γιατί, όπως υπενθυμίζει εύστοχα η μελέτη, για να είναι καλά τα παιδιά, πρέπει πρώτα να είναι καλά οι άνθρωποι που τα μεγαλώνουν.

ΠΗΓΗ

Γεώργιος Π. Χρούσος, Ακαδημαϊκός, ομότιμος καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας ΕΚΠΑ, επικεφαλής της Έδρας UNESCO Εφηβικής Υγείας και Ιατρικής της Ιατρικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.

Πώς θα φτάσουμε τα 100; Ο Δρ. Γεώργιος Χρούσος εξηγεί τι μας γερνά πριν από την ώρα μας

Μία συνέντευξη με τον καθηγητή Δρ. Γεώργιο Χρούσο, Ομότιμο Καθηγητή Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας του ΕΚΠΑ σχετικά με τη μακροζωία, το στρες και τον φόβο των γηρατειών.

Κύριε καθηγητά, όλοι θέλουμε να ζήσουμε πολλά χρόνια, αλλά οι περισσότεροι φοβόμαστε τα γηρατειά. Πιστεύετε ότι σήμερα έχουμε περισσότερες πιθανότητες να γίνουμε υγιείς 100άρηδες από ό,τι είχαν οι προηγούμενες γενιές;

Αναμφίβολα, έχουμε περισσότερες πιθανότητες να φτάσουμε σε μεγάλη ηλικία, χάρη στην πρόοδο της Ιατρικής, της δημόσιας υγείας, της διατροφής και των συνθηκών διαβίωσης. Το μεγάλο ερώτημα, όμως, δεν είναι απλώς πόσα χρόνια θα ζήσουμε, αλλά πόσα από αυτά θα ζήσουμε με σωματική υγεία, πνευματική διαύγεια, αυτονομία και χαρά. Πρέπει να διακρίνουμε το προσδόκιμο ζωής από το προσδόκιμο υγιούς ζωής. Η σύγχρονη επιστήμη επιδιώκει πλέον, όχι μόνο την επιμήκυνση της ζωής, αλλά κυρίως τη συμπίεση της νοσηρότητας, δηλαδή τη μετατόπιση των χρόνιων ασθενειών και της αναπηρίας προς τα τελευταία χρόνια της ζωής.

Η γήρανση είναι μια εξαιρετικά σύνθετη βιολογική διαδικασία. Περιλαμβάνει τη συσσώρευση μοριακών και κυτταρικών βλαβών, τη σταδιακή απώλεια της ικανότητας επιδιόρθωσης, τη μεταβολή της λειτουργίας των μιτοχονδρίων, την επιγενετική απορρύθμιση και τη χρόνια, χαμηλού βαθμού φλεγμονή, τη λεγόμενη inflammaging.

Ωστόσο, η χρονολογική ηλικία δεν ταυτίζεται με τη βιολογική ηλικία. Δύο άνθρωποι 70 ετών μπορεί να διαφέρουν εντυπωσιακά ως προς τη λειτουργικότητα, τη φυσική κατάσταση και τη βιολογική τους φθορά. Η βιολογική γήρανση δεν εξελίσσεται πάντοτε γραμμικά. Σύγχρονες μελέτες έχουν αναδείξει περιόδους εντονότερων μοριακών μεταβολών περίπου στην ηλικία των 44 και των 60 ετών. Αυτά τα ευρήματα δεν σημαίνουν ότι όλοι γερνάμε απότομα στις συγκεκριμένες ηλικίες, αλλά υποδεικνύουν ότι η πορεία της γήρανσης είναι δυναμική και πολυπαραγοντική.

Το αισιόδοξο μήνυμα είναι ότι σημαντικό μέρος της υγείας μας σε μεγάλη ηλικία επηρεάζεται από τροποποιήσιμους παράγοντες. Η γενετική μάς δίνει τις προδιαθέσεις, αλλά ο τρόπος ζωής και το περιβάλλον επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αυτές εκδηλώνονται. Ο στόχος μας δεν πρέπει να είναι απλώς να προσθέσουμε χρόνια στη ζωή, αλλά να φτάσουμε, εφόσον είναι δυνατόν, στα 90 ή στα 100 όχι απλώς επιβιώνοντας, αλλά εξακολουθώντας να δημιουργούμε, να αγαπάμε και να χαιρόμαστε.

Ζούμε σε μια εποχή που προσπαθούμε διαρκώς να προλάβουμε τα πάντα, δουλεύουμε περισσότερο και δυσκολευόμαστε να χαλαρώσουμε. Μήπως τελικά ο σύγχρονος τρόπος ζωής μάς γερνά πιο γρήγορα; Και ποιες καθημερινές συνήθειες θεωρείτε ότι μας επιβαρύνουν περισσότερο χωρίς να το συνειδητοποιούμε;

 

Ο σύγχρονος άνθρωπος ζει μέσα σε ένα παράδοξο. Έχει στη διάθεσή του περισσότερη τεχνολογία, περισσότερη γνώση και περισσότερες ανέσεις από οποιαδήποτε προηγούμενη γενιά, αλλά συχνά αισθάνεται ότι δεν έχει χρόνο να ζήσει. Όμως, ο ανθρώπινος οργανισμός εξελίχθηκε για να αντιμετωπίζει περιοδικές προκλήσεις, όχι για να βρίσκεται σε συνεχή κατάσταση συναγερμού.Το σύστημα του στρες, με βασικούς συντελεστές τον υποθαλαμο-υποφυσιο-επινεφριδιακό άξονα και το αυτόνομο νευρικό σύστημα, αποτελεί έναν θαυμαστό εξελικτικό μηχανισμό επιβίωσης. Όταν ενεργοποιείται πρόσκαιρα και κατάλληλα, μάς βοηθά να προσαρμοζόμαστε, να μαθαίνουμε και να δημιουργούμε.Το πρόβλημα αρχίζει όταν η ενεργοποίησή του γίνεται παρατεταμένη, δυσανάλογη ή ακατάλληλη.

Η φυσιολογική μας κατάσταση είναι η ομοιόσταση, δηλαδή η δυναμική ισορροπία του εσωτερικού μας περιβάλλοντος. Όταν αντιμετωπίζουμε προκλήσεις, επιστρατεύουμε την αλλόσταση, την προσαρμοστική μεταβολή που μας επιτρέπει να διατηρούμε τη λειτουργικότητά μας. Όταν, όμως, οι προκλήσεις υπερβαίνουν τις δυνατότητες προσαρμογής και προκαλούν βιολογική βλάβη, οδηγούμαστε στην κακόσταση.

Το χρόνιο στρες μπορεί να συμβάλει στη συσσώρευση αλλοστατικού και, όταν εγκαθίστανται βλάβες, κακοστατικού φορτίου. Συνδέεται με μεταβολικές διαταραχές, σπλαχνική παχυσαρκία, απώλεια μυϊκής μάζας, διαταραχές ύπνου, καρδιαγγειακά νοσήματα και επιβάρυνση της ψυχικής υγείας.

Ποιες είναι οι πιο επιβαρυντικές συνήθειες;

Πρώτα, η χρόνια στέρηση ύπνου και η διαταραχή του κιρκάδιου ρυθμού. Ο οργανισμός μας διαθέτει ένα εξαιρετικά ακριβές βιολογικό ρολόι. Όταν εργαζόμαστε, τρώμε και εκτιθέμεθα στο έντονο φως σε ακατάλληλες ώρες, διαταράσσουμε τον φυσιολογικό συντονισμό των ορμονών και του μεταβολισμού μας. Δεύτερον, η καθιστική ζωή. Το ανθρώπινο σώμα είναι κατασκευασμένο για κίνηση. Η έλλειψη σωματικής δραστηριότητας επιταχύνει τη λειτουργική έκπτωση, ιδιαίτερα των μυών και του καρδιομεταβολικού συστήματος.Τρίτον, η υπερκατανάλωση υπερεπεξεργασμένων τροφίμων, η οποία συχνά συνοδεύεται από υπερβολική πρόσληψη θερμίδων και ανεπαρκή κατανάλωση φυτικών ινών.Τέταρτον, η διαρκής ψηφιακή διέγερση, η υπερπληροφόρηση και η αδιάκοπη εναλλαγή της προσοχής, που μπορούν να επιβαρύνουν τον ύπνο και την ψυχική μας ηρεμία. Και, τέλος, η κοινωνική απομόνωση, η μοναξιά και η απουσία νοήματος.Δεν μας γερνά μόνο ο χρόνος που περνά. Μπορεί να μας γερνά και ο τρόπος με τον οποίο τον βιώνουμε.

Ακούμε συνεχώς για superfoods, συμπληρώματα μακροζωίας, διαλειμματική νηστεία και αντιγηραντικές πρακτικές. Υπάρχει κάτι από όλα αυτά που πραγματικά αξίζει να εντάξουμε στη ζωή μας ή εξακολουθούν να έχουν μεγαλύτερη σημασία οι απλές, καθημερινές συνήθειες;

Η επιθυμία του ανθρώπου να νικήσει τον χρόνο είναι πανάρχαια. Από το μυθικό ελιξίριο της νεότητας μέχρι τα σημερινά συμπληρώματα μακροζωίας, αναζητούμε συχνά μια εύκολη λύση σε ένα εξαιρετικά σύνθετο βιολογικό πρόβλημα. Η επιστήμη, όμως, μάς διδάσκει ότι δεν υπάρχει μαγικό τρόφιμο, χάπι ή θεραπεία που να εξασφαλίζει τη μακροζωία. Η λέξη superfood είναι κυρίως εμπορικός όρος. Υπάρχουν ασφαλώς τρόφιμα με υψηλή διατροφική αξία, όπως τα λαχανικά, τα φρούτα, τα όσπρια, οι ξηροί καρποί, το ελαιόλαδο και τα ψάρια. Ωστόσο, η υγεία δεν εξαρτάται από ένα μεμονωμένο τρόφιμο, αλλά από το συνολικό διατροφικό πρότυπο.

Η παραδοσιακή μεσογειακή διατροφή, που αποτελεί πολύτιμη κληρονομιά του ελληνικού πολιτισμού, διαθέτει ισχυρή επιστημονική τεκμηρίωση για τα καρδιομεταβολικά της οφέλη. Η διαλειμματική νηστεία παρουσιάζει επιστημονικό ενδιαφέρον. Μπορεί να βοηθήσει ορισμένους ανθρώπους στη ρύθμιση της ενεργειακής πρόσληψης, του σωματικού βάρους και ορισμένων μεταβολικών παραμέτρων. Δεν έχει, όμως, αποδειχθεί ότι παρατείνει τη διάρκεια της ανθρώπινης ζωής ανεξάρτητα από άλλους παράγοντες. Επιπλέον, δεν είναι κατάλληλη για όλους, ιδιαίτερα για παιδιά, εγκύους, ευάλωτους ηλικιωμένους και άτομα με συγκεκριμένα νοσήματα.

Όσον αφορά στα συμπληρώματα, η θέση μου είναι σαφής: έχουν θέση όταν υπάρχει τεκμηριωμένη ανάγκη ή συγκεκριμένη ιατρική ένδειξη. Η αλόγιστη χρήση τους δεν αποτελεί επιστημονική αντιγήρανση. Η πραγματική Ιατρική της Μακροζωίας πρέπει να βασίζεται στην επιστήμη και όχι στην εμπορευματοποίηση της ανθρώπινης αγωνίας για το γήρας.
Εάν διαθέταμε ένα φάρμακο που να προσφέρει ταυτόχρονα τα οφέλη της συστηματικής άσκησης, της σωστής διατροφής, του επαρκούς ύπνου, της αποφυγής του καπνίσματος και της διατήρησης υγιούς σωματικού βάρους, θα το θεωρούσαμε ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα της Ιατρικής. Αυτό το «φάρμακο» υπάρχει ήδη. Ονομάζεται υγιεινός τρόπος ζωής.

Και εδώ αξίζει να θυμηθούμε τον Αριστοτέλη και τη μεσότητα. Ούτε υπερβολή ούτε στέρηση. Η υγεία απαιτεί μέτρο, συνέπεια και ισορροπία.

Υπάρχουν άνθρωποι που στα 80 τους ταξιδεύουν, ερωτεύονται, εργάζονται και απολαμβάνουν τη ζωή, ενώ άλλοι αισθάνονται γερασμένοι πολύ νωρίτερα. Πόσο σημαντικά είναι οι ανθρώπινες σχέσεις, ο έρωτας, η κοινωνικότητα και η αίσθηση ότι εξακολουθούμε να έχουμε έναν σκοπό στη ζωή;

Είναι εξαιρετικά σημαντικά. Ο άνθρωπος δεν είναι απλώς ένας βιολογικός οργανισμός. Είναι ταυτόχρονα ψυχικό, κοινωνικό και πνευματικό ον. Η υγεία δεν μπορεί να περιορίζεται στις καλές εργαστηριακές εξετάσεις ή στην απουσία μιας διαγνωσμένης νόσου. Περιλαμβάνει τη δυνατότητα να σχετιζόμαστε, να δημιουργούμε, να αγαπάμε και να αισθανόμαστε ότι η ζωή μας έχει νόημα.

Οι ανθρώπινες σχέσεις αποτελούν ισχυρό παράγοντα ψυχοβιολογικής προστασίας. Η κοινωνική υποστήριξη συνδέεται με καλύτερη ψυχική υγεία, ευνοϊκότερη ρύθμιση του στρες και, σε πολλές επιδημιολογικές μελέτες, με μεγαλύτερη επιβίωση. Αντίθετα, η χρόνια μοναξιά και η κοινωνική απομόνωση συσχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο κατάθλιψης, καρδιαγγειακών νοσημάτων και γνωσιακής έκπτωσης.

Ο έρωτας, η φιλία, η τρυφερότητα και η αίσθηση του ανήκειν δεν είναι πολυτέλειες. Αποτελούν θεμελιώδεις ανθρώπινες ανάγκες. Η συναισθηματική ασφάλεια και οι θετικές κοινωνικές εμπειρίες αλληλεπιδρούν με τα νευροβιολογικά συστήματα της ανταμοιβής και του στρες.

Εξίσου σημαντική είναι η αίσθηση σκοπού. Ο άνθρωπος χρειάζεται να αισθάνεται ότι εξακολουθεί να προσφέρει, να μαθαίνει και να εξελίσσεται. Η συνταξιοδότηση, για παράδειγμα, δεν πρέπει να σημαίνει παραίτηση από τη δημιουργία. Η διαρκής πνευματική δραστηριότητα, η περιέργεια, η τέχνη, η μουσική, η προσφορά στην κοινότητα και η επαφή με τις νεότερες γενιές μπορούν να αποτελούν πολύτιμα στοιχεία της υγιούς γήρανσης.

Εδώ η αρχαιοελληνική φιλοσοφία έχει πολλά να μας διδάξει. Ο Αριστοτέλης τοποθετούσε την ευδαιμονία στο επίκεντρο της ανθρώπινης ζωής, όχι ως στιγμιαία ευχαρίστηση, αλλά ως διαρκή άνθηση των ανθρώπινων δυνατοτήτων μέσα από την αρετή, τη γνώση και τη δημιουργική δράση. Ο Επίκουρος ανέδειξε την αταραξία, την ψυχική γαλήνη, και την απονία, την απουσία σωματικού πόνου, ως θεμελιώδεις προϋποθέσεις μιας καλής ζωής.

Δεν μπορούμε να ισχυριστούμε ότι η ευδαιμονία αποτελεί αποδεδειγμένη θεραπεία της βιολογικής γήρανσης. Μπορούμε, όμως, να πούμε ότι η ψυχική ευεξία, οι ουσιαστικές σχέσεις και η αίσθηση νοήματος συνδέονται με σημαντικές διαστάσεις της υγείας.
Ο άνθρωπος αρχίζει να γερνά ψυχικά όταν παύει να ενδιαφέρεται, να αγαπά, να ονειρεύεται και να δημιουργεί. Η ηλικία δεν πρέπει να μας στερεί το δικαίωμα στη χαρά.

Αν σας ζητούσα να μας περιγράψετε μια συνηθισμένη ημέρα ενός ανθρώπου που θέλει να φτάσει υγιής στα 100, πώς θα ήταν; Πόσο θα κοιμόταν, πώς θα έτρωγε, πόσο θα κινούνταν και τι χρόνο θα αφιέρωνε στην ξεκούραση και την προσωπική του ζωή;

Θα περιέγραφα μια ημέρα οργανωμένη γύρω από τους φυσικούς βιολογικούς ρυθμούς και τις πραγματικές ανθρώπινες ανάγκες. Όχι μια ημέρα γεμάτη απαγορεύσεις και καταναγκασμούς, αλλά μια ημέρα ισορροπίας. Θα ξεκινούσε με έναν επαρκή νυχτερινό ύπνο, συνήθως επτά έως εννέα ώρες για τους περισσότερους ενήλικες, με εξατομίκευση ανάλογα με την ηλικία και τις ανάγκες. Ο ύπνος δεν είναι χαμένος χρόνος. Είναι περίοδος αποκατάστασης, νευρωνικής και μεταβολικής ρύθμισης, ανοσολογικής λειτουργίας και επεξεργασίας της μνήμης.

Θα ξυπνούσε περίπου την ίδια ώρα κάθε πρωί και θα εκτιθόταν στο φυσικό φως. Το πρωινό φως βοηθά στον συγχρονισμό του κιρκάδιου ρολογιού μας. Θα αφιέρωνε χρόνο στη σωματική δραστηριότητα. Περπάτημα, κολύμβηση, ποδήλατο ή οποιαδήποτε άλλη ευχάριστη αερόβια άσκηση, σε συνδυασμό με ασκήσεις μυϊκής ενδυνάμωσης και ισορροπίας.

Ιδιαίτερα μετά τη μέση ηλικία, η διατήρηση της μυϊκής μάζας και δύναμης είναι καθοριστική. Η σαρκοπενία αποτελεί σημαντικό παράγοντα απώλειας λειτουργικότητας και αυτονομίας. Οι μύες δεν είναι μόνο όργανα κίνησης, αλλά και σημαντικά μεταβολικά και ενδοκρινικά όργανα. Θα ακολουθούσε ένα μεσογειακό διατροφικό πρότυπο, πλούσιο σε λαχανικά, φρούτα, όσπρια, προϊόντα ολικής άλεσης, ελαιόλαδο και επαρκείς πηγές πρωτεΐνης. Θα περιόριζε τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα και θα απέφευγε τη συστηματική υπερκατανάλωση θερμίδων.

Θα έτρωγε, κατά προτίμηση, σε σχετικά σταθερές ώρες και θα απέφευγε τα πολύ βαριά γεύματα αργά τη νύχτα. Θα φρόντιζε να έχει καθημερινά πνευματική δραστηριότητα. Να διαβάζει, να μαθαίνει, να συζητά, να καλλιεργεί τη δημιουργικότητά του. Ο εγκέφαλος χρειάζεται ερεθίσματα, όπως οι μύες χρειάζονται άσκηση. Θα αφιέρωνε, επίσης, χρόνο στις ανθρώπινες σχέσεις. Στην οικογένεια, στους φίλους, στον σύντροφο, στην επικοινωνία με ανθρώπους διαφορετικών ηλικιών. Και, βεβαίως, θα είχε επαρκή χρόνο για ανάπαυση, περισυλλογή, επαφή με τη φύση, μουσική, τέχνη ή οποιαδήποτε δραστηριότητα προσφέρει προσωπική ευχαρίστηση.

Δεν χρειάζεται να μετράμε εμμονικά κάθε θερμίδα, κάθε βήμα και κάθε λεπτό ύπνου. Χρειάζεται να αποκτήσουμε έναν σταθερό, ευχάριστο και βιώσιμο τρόπο ζωής. Θα προσέθετα και κάτι εξαιρετικά σημαντικό: την πρόληψη. Οι εμβολιασμοί, ο έλεγχος της αρτηριακής πίεσης, των λιπιδίων και της γλυκόζης, οι ενδεδειγμένοι προσυμπτωματικοί έλεγχοι και η έγκαιρη αντιμετώπιση των παραγόντων κινδύνου είναι αναπόσπαστα στοιχεία της υγιούς μακροζωίας.

Η μακροζωία δεν οικοδομείται με περιστασιακές ηρωικές προσπάθειες. Οικοδομείται με μικρές, σωστές επιλογές που επαναλαμβάνονται καθημερινά επί δεκαετίες.

Τελικά, αξίζει να οργανώνουμε τη ζωή μας με στόχο να φτάσουμε τα 100 ή κινδυνεύουμε να χάσουμε την απόλαυση του σήμερα κυνηγώντας περισσότερα χρόνια; Αν μπορούσατε να δώσετε μία συμβουλή για να μεγαλώνουμε με υγεία, καλή ψυχολογία και διάθεση για ζωή, ποια θα ήταν;

Θα έλεγα ότι η επιδίωξη της μακροζωίας δεν πρέπει να μετατρέπεται σε αυτοσκοπό και, πολύ περισσότερο, σε πηγή άγχους. Εάν ένας άνθρωπος αφιερώνει ολόκληρη τη ζωή του στην αγωνιώδη προσπάθεια να παρατείνει τη διάρκειά της, κινδυνεύει να χάσει το σημαντικότερο: την ίδια τη ζωή. Η βιολογική επιβίωση δεν ταυτίζεται με την ανθρώπινη ευτυχία. Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν κατανοήσει ότι η καλή ζωή απαιτεί αρμονία μεταξύ σώματος, ψυχής, νόησης και κοινωνίας.

Η έννοια της ευστασίας εκφράζει μια ευνοϊκή κατάσταση λειτουργικής ισορροπίας, στην οποία ο οργανισμός διατηρεί την προσαρμοστικότητά του χωρίς να συσσωρεύει σημαντική βλάβη. Σε ψυχολογικό επίπεδο, επιδιώκουμε την ψυχική γαλήνη, τη δημιουργικότητα, την αγάπη και την ευδαιμονία.

Το ζητούμενο δεν είναι να αποφεύγουμε κάθε δυσκολία ή κάθε μορφή στρες. Το θετικό, διαχειρίσιμο στρες, το λεγόμενο eustress, είναι αναγκαίο για την ανάπτυξη, τη μάθηση, την πρόοδο και την προσωπική ολοκλήρωση. Ο άνθρωπος χρειάζεται προκλήσεις, αλλά και ανάπαυση. Χρειάζεται προσπάθεια, αλλά και απόλαυση.

Χρειάζεται στόχους, αλλά και την ικανότητα να χαίρεται το παρόν. Εάν έπρεπε να δώσω μία μόνο συμβουλή, θα ήταν η εξής: Να ζείτε με μέτρο, αγάπη, νόημα και δημιουργικότητα, σε αρμονία με τη βιολογία σας και τους ανθρώπους γύρω σας. Να φροντίζετε το σώμα σας χωρίς να γίνεστε δέσμιοί του. Να καλλιεργείτε το πνεύμα σας χωρίς να παραμελείτε τα συναισθήματά σας. Να εργάζεστε δημιουργικά, αλλά να βρίσκετε χρόνο για ανάπαυση, σχέσεις και χαρά. Να διατηρείτε την περιέργεια του παιδιού, τη δημιουργικότητα του νέου και τη σοφία που προσφέρει η εμπειρία.

Η μακροζωία δεν είναι αγώνας δρόμου με αντίπαλο τον χρόνο. Είναι η τέχνη να πορευόμαστε μαζί του. Και τελικά, θα προτιμούσα να δω έναν άνθρωπο να φτάνει στα 90 με αυτονομία, διαύγεια, αγάπη και ευδαιμονία, παρά να φτάνει στα 110 έχοντας χάσει επί πολλά χρόνια την ποιότητα της ζωής του.

Δεν έχει σημασία μόνο πόσο θα ζήσουμε. Έχει σημασία πώς θα ζήσουμε, τι θα δημιουργήσουμε, τι θα προσφέρουμε και πόση αγάπη θα αφήσουμε πίσω μας. Αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, το βαθύτερο νόημα της υγιούς μακροζωίας.

Σας ευχαριστώ πολύ.

Κι εγώ!

Ο Δρ. Γεώργιος Χρούσος είναι επίσης κάτοχος της Έδρας UNESCO στην Εφηβική Υγεία και Ιατρική, Διευθυντής του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Υγείας Μητέρας-Παιδιού και Ιατρικής Ακρίβειας, καθώς και Πρόεδρος του Ελληνικού Ινστιτούτου Παστέρ.

ΠΗΓΗ

Το εμβόλιο της γρίπης μπαίνει στη νέα εποχή: Όταν η ταχύτητα γίνεται σύμμαχος της δημόσιας υγείας

Η ιστορία της ιατρικής είναι, σε μεγάλο βαθμό, η ιστορία της προσπάθειας του ανθρώπου να προλάβει και όχι απλώς να θεραπεύσει τη νόσο. Από τον εμβολιασμό κατά της ευλογιάς, έως τα αντιβιοτικά και από τις στατίνες, έως τις σύγχρονες βιολογικές θεραπείες, κάθε μεγάλο επιστημονικό άλμα δεν αύξησε απλώς το προσδόκιμο ζωής˙ μετέβαλε τη σχέση μας με τη βιολογία.

ΓΕΏΡΓΙΟΣ Π. ΧΡΟΎΣΟΣ, Ακαδημαϊκός, ομότιμος καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας, επικεφαλής στην έδρα της UNESCO Εφηβικής Υγείας και Ιατρικής, ΕΚΠΑ, πρόεδρος στο Ελληνικό Ινστιτούτο Pasteur

Σήμερα, ένα νέο κεφάλαιο ανοίγει με την έγκριση από τον Αμερικανικό Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA) του πρώτου εμβολίου mRNA κατά της εποχικής γρίπης για ενήλικες ηλικίας 50 έως 64 ετών. Δεν πρόκειται απλώς για ένα καλύτερο εμβόλιο. Πρόκειται για μια διαφορετική φιλοσοφία της προληπτικής ιατρικής.

Η γρίπη αποτελεί έναν από τους πιο ευφυείς αντιπάλους του ανθρώπου. Ο ιός εξελίσσεται διαρκώς, μεταβάλλοντας τις πρωτεΐνες της επιφάνειάς του και ξεφεύγοντας από την ανοσολογική μνήμη. Πρόκειται για ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της εξελικτικής «κούρσας εξοπλισμών» μεταξύ παθογόνου και ξενιστή. Για δεκαετίες, οι επιστήμονες έπρεπε να προβλέπουν μήνες νωρίτερα ποια στελέχη θα κυριαρχούσαν τον επόμενο χειμώνα, ώστε να αρχίσει εγκαίρως η χρονοβόρα παραγωγή των εμβολίων. Συχνά όμως, ο ιός είχε ήδη αλλάξει πριν ολοκληρωθεί η διαδικασία.

Η τεχνολογία του αγγελιαφόρου RNA αλλάζει ριζικά αυτή την εξίσωση. Αντί να παράγεται ολόκληρος ο ιός ή τμήματά του, παρέχονται στα κύτταρά μας οι γενετικές οδηγίες για τη σύνθεση μιας συγκεκριμένης πρωτεΐνης του παθογόνου, την οποία αναγνωρίζει το ανοσοποιητικό σύστημα. Η διαδικασία είναι εξαιρετικά ευέλικτη: αλλάζοντας απλώς τη γενετική αλληλουχία, μπορεί να δημιουργηθεί ένα νέο εμβόλιο μέσα σε περίπου έξι εβδομάδες, αντί για πολλούς μήνες.

Αυτό που ουσιαστικά αλλάζει είναι η ταχύτητα προσαρμογής της ιατρικής. Η βιολογία της ζωής βασίζεται στην προσαρμογή. Κάθε οργανισμός επιβιώνει επειδή μπορεί να προβλέπει, να αναγνωρίζει απειλές και να αναπροσαρμόζει τη λειτουργία του. Το ίδιο ισχύει και για την ανοσία. Το ανοσοποιητικό σύστημα δεν είναι ένας παθητικός στρατός, αλλά ένα δυναμικό σύστημα πρόβλεψης, μάθησης και μνήμης. Στη θεωρία του στρες, η οποία αναπτύχθηκε τις τελευταίες δεκαετίες, ο οργανισμός διατηρεί τη σταθερότητά του όχι παραμένοντας αμετάβλητος, αλλά μεταβαλλόμενος συνεχώς. Η διαδικασία αυτή ονομάζεται αλλόσταση: η επίτευξη της σταθερότητας μέσω της προσαρμογής.

Κάθε λοίμωξη αποτελεί έναν βιολογικό στρεσογόνο παράγοντα που ενεργοποιεί το ανοσοποιητικό, το νευρικό και το ενδοκρινικό σύστημα. Όσο ταχύτερα και αποτελεσματικότερα οργανώνεται αυτή η προσαρμογή, τόσο μικρότερη είναι η φυσιολογική επιβάρυνση, δηλαδή το αλλοστατικό φορτίο.

Τα εμβόλια αποτελούν ίσως το καλύτερο παράδειγμα «ευεργετικού στρες». Προκαλούν μια ελεγχόμενη ανοσολογική πρόκληση, η οποία εκπαιδεύει τον οργανισμό χωρίς να προκαλεί τη νόσο. Πρόκειται για μια μορφή βιολογικής όρμησης (hormesis): μια μικρή, ασφαλής πρόκληση που αυξάνει τη μελλοντική ανθεκτικότητα. Η τεχνολογία mRNA επιτρέπει πλέον αυτή η εκπαίδευση να γίνεται με μεγαλύτερη ακρίβεια, μεγαλύτερη ταχύτητα και καλύτερη προσαρμογή στις πραγματικές απειλές κάθε εποχής.

Η σημασία της εξέλιξης αυτής υπερβαίνει κατά πολύ τη γρίπη. Η πλατφόρμα mRNA λειτουργεί σαν ένα βιολογικό λειτουργικό σύστημα. Αντί να επανασχεδιάζεται κάθε φορά η παραγωγή από την αρχή, αντικαθίσταται μόνο η γενετική πληροφορία που αντιστοιχεί στον εκάστοτε στόχο. Έτσι, δημιουργείται μια ευέλικτη πλατφόρμα, πάνω στην οποία μπορούν να αναπτυχθούν εμβόλια για νέες πανδημίες, για πολλαπλούς αναπνευστικούς ιούς, αλλά ακόμη και εξατομικευμένες θεραπείες κατά του καρκίνου.

Το νέο εμβόλιο παρουσίασε περίπου 27% μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα από τα συμβατικά αντιγριπικά εμβόλια, ενώ οι ανεπιθύμητες ενέργειες περιορίστηκαν κυρίως σε ήπιο πόνο στο σημείο της ένεσης, κόπωση και κεφαλαλγία. Πρόκειται για ένα σημαντικό βήμα, ιδιαίτερα αν αναλογιστούμε ότι η εποχική γρίπη εξακολουθεί να προκαλεί περισσότερους από 300.000 θανάτους κάθε χρόνο παγκοσμίως. Ίσως όμως, το σημαντικότερο μήνυμα αυτής της τεχνολογίας να είναι πιο ουσιώδες. Για πρώτη φορά στην ιστορία, η βιοϊατρική δεν περιμένει παθητικά την εμφάνιση της νόσου. Αρχίζει να λειτουργεί ως ένα σύστημα άμεσης πρόβλεψης. Η πληροφορία προηγείται της παθολογίας. Το γενετικό μήνυμα προηγείται της διάδοσης της λοίμωξης. Η πρόβλεψη προηγείται της θεραπείας. Αυτή ακριβώς είναι η κατεύθυνση προς την οποία κινείται συνολικά η σύγχρονη ιατρική.

Η τεχνητή νοημοσύνη, οι ψηφιακοί δίδυμοι, οι βιοδείκτες, η πολυ-ομική ανάλυση και η Εξατομικευμένη Ιατρική συγκλίνουν σε ένα κοινό όραμα: τη μετάβαση από την αντιδραστική στην προγνωστική και προληπτική ιατρική. Δεν θα θεραπεύουμε απλώς τις ασθένειες· θα αναγνωρίζουμε έγκαιρα τις αποκλίσεις από την υγεία και θα παρεμβαίνουμε πριν αυτές εξελιχθούν σε νόσο. Η φύση μάς δίδαξε ότι επιβιώνει όχι ο ισχυρότερος, αλλά εκείνος που προσαρμόζεται ταχύτερα. Το ίδιο ισχύει πλέον και για την ιατρική. Η τεχνολογία mRNA δεν αποτελεί απλώς μια νέα μέθοδο παρασκευής εμβολίων. Αποτελεί το πρώτο ώριμο παράδειγμα μιας ιατρικής που προσαρμόζεται σχεδόν με την ίδια ταχύτητα που εξελίσσονται οι μικροοργανισμοί.

Η μεγαλύτερη υπόσχεση του mRNA δεν είναι ότι θα νικήσει μόνο τη γρίπη. Είναι ότι εγκαινιάζει μια νέα αντίληψη για την ανθρώπινη υγεία: μια ιατρική που, όπως και ο ίδιος ο ανθρώπινος οργανισμός, μαθαίνει, προβλέπει, προσαρμόζεται και διατηρεί τη ζωή όχι αντιστεκόμενη στην αλλαγή, αλλά εξελισσόμενη μαζί της.

ΠΗΓΗ: THE DOCTOR / ΙΟΥΛ-ΣΕΠ 2026

Oι γνωστικοί «σούπερ-υπερήλικες»

Υπάρχουν άνθρωποι που φθάνουν στα 80 και στα 90 τους χρόνια διατηρώντας μια εντυπωσιακή πνευματική διαύγεια. Θυμούνται, συνομιλούν, αποφασίζουν, προγραμματίζουν, ενδιαφέρονται για τον κόσμο και εξακολουθούν να συμμετέχουν ενεργά στη ζωή.

Η διεθνής βιβλιογραφία τούς αποκαλεί cognitive super-agers, γνωστικούς «υπερήλικες», που θα μπορούσαμε να τους αναφέρουμε ως «σούπερ-υπερήλικες». Το ενδιαφέρον, όμως, δεν βρίσκεται μόνο στο ότι ο εγκέφαλός τους γερνά καλύτερα.

Μια νέα μελέτη (Powel 2026) υποδεικνύει κάτι πολύ σημαντικότερο: η διατήρηση της γνωστικής λειτουργίας στον χρόνο φαίνεται να συμβαδίζει με καλύτερη συνολική υγεία, μεγαλύτερη αυτονομία και μακροζωία.

Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο American Journal of Geriatric Psychiatry, παρακολούθησε πάνω απο 1.000 ανθρώπους ηλικίας 70-90 ετών μέσα από την προοπτική έρευνα Sydney Memory and Ageing Study, συνδέοντας τις γνωστικές τους επιδόσεις με νοσηλείες, επισκέψεις στα επείγοντα περιστατικά, πτώσεις, παραλήρημα, άνοια, εισαγωγή σε μονάδες φροντίδας και θνητότητα σε βάθος δεκαετίας.

Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν τρεις διαφορετικούς ορισμούς του «super-aging». Ο πρώτος αφορούσε ηλικιωμένους που είχαν γνωστικές επιδόσεις αντίστοιχες νεότερων ανθρώπων. Ο δεύτερος εκείνους που απέδιδαν πολύ καλύτερα από τους συνομηλίκους τους. Και ο τρίτος – ο σημαντικότερος, όπως αποδείχθηκε – εκείνους που διατηρούσαν σταθερή τη γνωστική τους λειτουργία μέσα στον χρόνο.

Οι τρεις ορισμοί

Εδώ βρίσκεται και το ουσιαστικό μήνυμα της μελέτης. Για την υγιή γήρανση δεν έχει τόση σημασία πόσο ψηλά βρίσκεται κανείς σε μια γνωστική δοκιμασία κάποια συγκεκριμένη στιγμή.

Μεγαλύτερη σημασία φαίνεται να έχει η τροχιά του. Να μη χάνει γρήγορα έδαφος. Οι άνθρωποι με σταθερή γνωστική λειτουργία είχαν λιγότερες επισκέψεις στα επείγοντα και λιγότερες απρογραμμάτιστες νοσηλείες. Οι γνωστικοί σούπερ-υπερήλικοι γενικότερα είχαν μικρότερη διάρκεια νοσηλείας – 7 έως 13 ημέρες έναντι 18 στους τυπικά γηράσκοντες – ενώ τα επεισόδια παραληρήματος ήταν αισθητά λιγότερα στις ισχυρότερες κατηγορίες.

Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ότι και οι τρεις ορισμοί του γνωστικού super-aging συνδέθηκαν με χαμηλότερο κίνδυνο διάγνωσης άνοιας κατά τη δεκαετή παρακολούθηση. Αλλά μόνο η ομάδα που διατήρησε σταθερές τις γνωστικές της ικανότητες στον χρόνο εμφάνισε στατιστικά σημαντική μείωση του κινδύνου θανάτου: κατά 46%. Γιατί, όμως, η διατήρηση του νου συνδέεται τόσο στενά με τη διατήρηση του σώματος; Η απάντηση πιθανότατα βρίσκεται στην ενότητα των βιολογικών συστημάτων. Ο εγκέφαλος δεν γερνά απομονωμένος από το υπόλοιπο σώμα. Αγγεία, μεταβολισμός, ανοσοποιητικό σύστημα, μύες, ενδοκρινικό σύστημα και εγκέφαλος αποτελούν ένα πολύπλοκο δίκτυο συνεχούς αλληλεπίδρασης. Η γήρανση είναι συστημικό φαινόμενο.

Ο οργανισμός

Ο οργανισμός διαθέτει μηχανισμούς ομοιόστασης και αλλόστασης, με τους οποίους προσαρμόζεται διαρκώς στις απαιτήσεις του περιβάλλοντος. Οταν, όμως, το χρόνιο στρες, η καθιστική ζωή, η μεταβολική δυσλειτουργία, η φλεγμονή και οι πολλαπλές νοσηρότητες επιβαρύνουν επί χρόνια αυτά τα συστήματα, συσσωρεύεται αλλοστατικό και, τελικά, κακοστατικό φορτίο που προκαλεί βλάβη. Η ψυχοσωματική ανθεκτικότητα μειώνεται. Και τότε η φθορά εκφράζεται ταυτόχρονα σε πολλά επίπεδα: στον εγκέφαλο, στην κινητικότητα, στον μεταβολισμό, στην ανοσία.

Δεν είναι τυχαίο ότι οι γνωστικοί υπερήλικοι της μελέτης είχαν γενικότερα καλύτερο προφίλ υγείας: λιγότερα φάρμακα και πολυφαρμακία, λιγότερη πολυνοσηρότητα, χαμηλότερα επίπεδα άγχους και καταθλιπτικών συμπτωμάτων και μεγαλύτερη ταχύτητα βάδισης. Η ταχύτητα βάδισης, άλλωστε, είναι ένας εξαιρετικά απλός αλλά πολύτιμος δείκτης της συνολικής λειτουργικής κατάστασης του γηράσκοντος οργανισμού.

Βιολογική ανθεκτικότητα

Χρειάζεται βεβαίως προσοχή. Η μελέτη είναι παρατηρητική και επομένως δεν αποδεικνύει ότι η καλή γνωστική λειτουργία προκαλεί μακροζωία. Ισως η σταθερή νόηση να αποτελεί περισσότερο δείκτη μιας βαθύτερης συνολικής βιολογικής ανθεκτικότητας. Επιπλέον, το δείγμα προερχόταν από σχετικά κοινωνικοοικονομικά προνομιούχες περιοχές του Σίδνεϊ και δεν ήταν αντιπροσωπευτικό όλων των πληθυσμών.

Παρά τους περιορισμούς, το μήνυμα είναι αισιόδοξο. Στόχος της ιατρικής του μέλλοντος δεν πρέπει να είναι απλώς να προσθέσουμε χρόνια στην ζωή, αλλά να προσθέσουμε λειτουργική και ευτυχισμένη ζωή στα χρόνια. Και αυτό σημαίνει διατήρηση της κίνησης, της κοινωνικότητας, της περιέργειας, της μάθησης, της αυτονομίας και της νοητικής εγρήγορσης.

Ο εγκέφαλος χρειάζεται καλό ύπνο, σωστή διατροφή, κίνηση,  κοινωνική επαφή, γνωστικά ερεθίσματα, καθημερινή κανονικότητα και διαχείριση του χρόνιου στρες. Χρειάζεται, κυρίως, να συνεχίζει να χρησιμοποιείται. Η συνταξιοδότηση από ένα επάγγελμα δεν πρέπει να σημαίνει παραίτηση από τη σκέψη, τη δημιουργικότητα και την ζωή. Ισως, λοιπόν, πρέπει να αλλάξουμε και τον τρόπο με τον οποίο μετράμε την επιτυχή γήρανση. Οχι μόνο «πόσο καλά τα καταφέρνει σήμερα ένας 80χρονος;», αλλά «πόσο καλά διατηρεί τον εαυτό του μέσα στον χρόνο;»

Γιατί η πραγματική νίκη απέναντι στη γήρανση δεν είναι να παραμείνουμε νέοι. Αυτό είναι βιολογικά αδύνατο. Είναι να αλλάζουμε χωρίς να καταρρέουμε, να προσαρμοζόμαστε χωρίς να χάνουμε τη λειτουργικότητά μας και να μεγαλώνουμε διατηρώντας όσο γίνεται περισσότερο εκείνο που μας κάνει ανθρώπους: τη μνήμη, την κρίση, την περιέργεια, τη σχέση με τους άλλους και τη δυνατότητα να νοηματοδοτούμε την ζωή. Το ζητούμενο, τελικά, δεν είναι απλώς η μακροζωία. Είναι η μακροζωία με διαύγεια, αυτονομία και νόημα.

Ο Γεώργιος Π. Χρούσος είναι ακαδημαϊκός, ομότιμος καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας, επικεφαλής της έδρας UNESCO Εφηβικής Υγείας και Ιατρικής, ΕΚΠΑ, πρόεδρος του Ελληνικού Ινστιτούτου Pasteur

ΠΗΓΗ

Ινκρετίνες: Η αθέατη άμυνα απέναντι στις λοιμώξεις

Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, τα φάρμακα που μιμούνται τη δράση των εντερικών ορμονών θεωρούνταν κυρίως εργαλεία για τη ρύθμιση του σακχάρου. Στη συνέχεια, οι αγωνιστές του υποδοχέα GLP-1 και τα συγγενικά φάρμακα των ινκρετινών έγιναν γνωστά ως ισχυρά όπλα κατά της παχυσαρκίας. Σήμερα αρχίζουμε να αντιλαμβανόμαστε ότι η σημασία τους μπορεί να είναι πολύ ευρύτερη.

Πέρα από την καρδιά, τα αγγεία και τους νεφρούς, φαίνεται ότι επηρεάζουν τη φλεγμονή και, ίσως, την ικανότητα του οργανισμού να αντιμετωπίζει σοβαρές λοιμώξεις. Η φυματίωση, μάλιστα, αποτελεί το πιο πρόσφατο και εντυπωσιακό παράδειγμα αυτής της απρόσμενης συνάντησης του μεταβολισμού με την ανοσία.

Η ιδέα δεν είναι τόσο παράδοξη όσο φαίνεται. Ο ανθρώπινος οργανισμός δεν αποτελεί άθροισμα ανεξάρτητων οργάνων. Ο μεταβολισμός συνομιλεί αδιάκοπα με το ανοσοποιητικό σύστημα, τον εγκέφαλο και το ενδοκρινικό δίκτυο. Η παχυσαρκία δεν είναι απλώς υπερβολική αποθήκευση ενέργειας, αλλά κατάσταση χρόνιας, χαμηλού βαθμού φλεγμονής, αντίστασης στην ινσουλίνη και αγγειακής δυσλειτουργίας. Ο υπερτροφικός και δυσλειτουργικός λιπώδης ιστός μετατρέπεται σε ενδοκρινικό όργανο που παράγει φλεγμονώδη σήματα. Ο διαβήτης προσθέτει ένα ακόμη στρώμα ευαλωτότητας: η υπεργλυκαιμία διαταράσσει τη λειτουργία των ουδετερόφιλων και των μακροφάγων, δυσχεραίνει την επούλωση και ευνοεί την ανάπτυξη μικροοργανισμών.

Μελέτες.Μια μεγάλη πληθυσμιακή μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο British Medical Journal, εξέτασε την τιρζεπατίδη, ένα φάρμακο διπλής δράσης στους υποδοχείς GLP-1 και GIP. Οι ερευνητές ανέλυσαν στοιχεία από 52.971 άτομα άνω των 40 ετών με σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2 και εγκατεστημένη αθηροσκληρωτική καρδιαγγειακή νόσο. Από αυτούς, 35.353 άρχισαν θεραπεία με τιρζεπατίδη και 17.618 με σιταγλιπτίνη. Μέσα σε έναν χρόνο, ο κίνδυνος εμφράγματος, εγκεφαλικού επεισοδίου ή θανάτου ήταν 2,9% στην πρώτη ομάδα και 4,4% στη δεύτερη, δηλαδή καταγράφηκε σχετική μείωση κατά 32%.

Η μεγαλύτερη έκπληξη, όμως, δεν αφορούσε την αθηροσκλήρωση. Οι λοιμώξεις που απαιτούσαν νοσηλεία ήταν κατά 36% λιγότερες στους ασθενείς που λάμβαναν τιρζεπατίδη, ενώ η θνησιμότητα που σχετιζόταν με λοιμώξεις εμφανίσθηκε μειωμένη κατά 60%. Λιγότερες ήταν ακόμη και οι ουρολοιμώξεις. Σε απόλυτους αριθμούς, για κάθε 48 ασθενείς που λάμβαναν το φάρμακο επί ένα έτος θα μπορούσε να αποτρέπεται μία νοσηλεία λόγω σοβαρής λοίμωξης. Πρόκειται για εύρημα που δεν αποδεικνύει ακόμη προστατευτική δράση, αλλά δημιουργεί ένα ισχυρό επιστημονικό ερώτημα.

Το ερώτημα αποκτά μεγαλύτερο βάθος από μια δεύτερη, πολύ μεγάλη ανάλυση ηλεκτρονικών αρχείων υγείας από 143 οργανισμούς περίθαλψης σε πολλές χώρες. Από περισσότερους από επτά εκατομμύρια ανθρώπους με διαβήτη τύπου 2 δημιουργήθηκαν στατιστικά εξισορροπημένες ομάδες και συγκρίθηκαν οι χρήστες αγωνιστών GLP-1 με ασθενείς που λάμβαναν τα κλασικά αντιδιαβητικά φάρμακα  σουλφονυλουρίες, μετφορμίνη, αναστολείς DPP-4 ή αναστολείς SGLT2. Η παρακολούθηση έφθασε έως τα πέντε χρόνια και το επίκεντρο ήταν η φυματίωση – μία από τις κυριότερες αιτίες θανάτου από λοιμώδη νοσήματα παγκοσμίως.

Οι αγωνιστές GLP-1 .Η συνύπαρξη διαβήτη και φυματίωσης αποτελεί σοβαρή απειλή για τη δημόσια υγεία. Τα άτομα με διαβήτη διατρέχουν περίπου δύο έως τρεις φορές μεγαλύτερο κίνδυνο ενεργού φυματίωσης. Η χρόνια υπεργλυκαιμία, η φλεγμονή και οι αγγειακές βλάβες μπορούν να αποδυναμώσουν την κυτταρική άμυνα και να διευκολύνουν την αφύπνιση μιας λανθάνουσας λοίμωξης. Στη νέα ανάλυση, οι αγωνιστές GLP-1 συσχετίσθηκαν με περίπου 47% χαμηλότερο σχετικό κίνδυνο φυματίωσης έναντι των σουλφονυλουριών, 40% έναντι της μετφορμίνης και 51% έναντι των αναστολέων DPP-4. Ακόμη και έναντι των αναστολέων SGLT2 καταγράφηκε μικρότερη, αλλά στατιστικά σημαντική, μείωση περίπου 18%. Οι συσχετίσεις αφορούσαν κυρίως την πνευμονική φυματίωση και ήταν εντονότερες στους ενηλίκους 18-64 ετών και σε όσους δεν είχαν σοβαρή παχυσαρκία.

Πώς θα μπορούσε μια μεταβολική θεραπεία να επηρεάζει την άμυνα απέναντι σε ένα μυκοβακτηρίδιο ή σε άλλες λοιμώξεις; Η πιθανότερη εξήγηση δεν είναι μια άμεση αντιμικροβιακή δράση. Η μείωση της γλυκόζης, του σωματικού βάρους, της αντίστασης στην ινσουλίνη και της οξειδωτικής καταπόνησης αποκαθιστά το εσωτερικό περιβάλλον μέσα στο οποίο λειτουργεί η ανοσία. Παράλληλα, πειραματικά δεδομένα υποδεικνύουν ότι η σηματοδότηση του GLP-1 μπορεί να επηρεάζει κατευθείαν τη φαγοκυτταρική λειτουργία ουδετερόφιλων και μακροφάγων, τη ρύθμιση των Τ-λεμφοκυττάρων, τη συστηματική και αγγειακή φλεγμονή και τη λειτουργία του ενδοθηλίου.

Στη μελέτη της τιρζεπατίδης, υπήρξε μια ταχεία, άμεση επίδραση. Οι καμπύλες των καρδιαγγειακών συμβάντων άρχισαν να αποκλίνουν ήδη μέσα στους πρώτους τρεις μήνες, πριν προλάβει να σημειωθεί μεγάλη απώλεια βάρους. Το εύρημα υποδηλώνει ότι οι ινκρετίνες δεν είναι απλώς φάρμακα που περιορίζουν την όρεξη και προκαλούν απώλεια βάρους. Ενδέχεται να λειτουργούν ως ευρύτεροι ρυθμιστές της ανοσομεταβολικής επικοινωνίας και της ομοιόστασης.

Επιστημονική επιφύλαξη. Από τη σκοπιά της βιολογίας του στρες, η χρόνια υπερθρεψία, η υπεργλυκαιμία και η παχυσαρκία αποτελούν επίμονους μεταβολικούς στρεσογόνους παράγοντες. Ο οργανισμός προσπαθεί αρχικά να προσαρμοστεί μέσω της αλλόστασης. Οταν, όμως, η επιβάρυνση παρατείνεται, συσσωρεύεται αλλοστατικό φορτίο και η προσαρμογή μπορεί να μεταπέσει σε κακόσταση: σε ενδοθηλιακή βλάβη, ανοσολογική αποδιοργάνωση και νόσο. Ο αρρύθμιστος διαβήτης αποτελεί χαρακτηριστική έκφραση αυτής της χρόνιας κακοστατικής κατάστασης. Ελαφρύνοντας πολλούς κρίκους της ίδιας παθολογικής αλυσίδας, οι θεραπείες των ινκρετινών ενδέχεται να μειώνουν και το κακοστατικό φορτίο, επιτρέποντας στην άμυνα του οργανισμού να λειτουργήσει αποτελεσματικότερα.

Χρειάζεται, πάντως, επιστημονική επιφύλαξη. Και οι δύο μελέτες ήταν παρατηρητικές και όχι τυχαιοποιημένες κλινικές δοκιμές. Η στατιστική εξισορρόπηση περιορίζει τις διαφορές μεταξύ των ομάδων, αλλά δεν εξαλείφει όλους τους συγχυτικούς παράγοντες. Είναι πιθανό ορισμένα φάρμακα να χορηγήθηκαν συχνότερα σε πιο εύθραυστους ασθενείς. Στη μελέτη της φυματίωσης δεν υπήρχαν πλήρη στοιχεία για προηγούμενη έκθεση, λανθάνουσα λοίμωξη, κοινωνικές συνθήκες, συνέπεια στη θεραπεία ή ακριβή διάρκεια της φαρμακευτικής έκθεσης.

Δεν μπορούμε, επομένως, να ισχυριστούμε ότι οι αγωνιστές GLP-1 προλαμβάνουν ή θεραπεύουν τη φυματίωση, ούτε να τους χορηγούμε γι’ αυτόν τον σκοπό. Δεν υποκαθιστούν τους εμβολιασμούς, την έγκαιρη διάγνωση, την κατάλληλη αντιμικροβιακή αγωγή ή τα μέτρα δημόσιας υγείας. Ειδικά για τη φυματίωση, δεν μπορούν να αντικαταστήσουν τον έλεγχο της λανθάνουσας λοίμωξης ούτε την αντιμετώπιση της φτώχειας, του υποσιτισμού και του συνωστισμού. Τα ευρήματα, όμως, είναι αρκετά συνεπή ώστε να δικαιολογούν μηχανιστικές μελέτες, προοπτική παρακολούθηση και ειδική ανάλυση των λοιμώξεων στις μεγάλες τυχαιοποιημένες δοκιμές αυτών των φαρμάκων.

Η ιατρική εισέρχεται έτσι σε μια εποχή όπου ο διαβήτης, η παχυσαρκία, η καρδιαγγειακή νόσος και η ευπάθεια στις λοιμώξεις δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως απομονωμένες διαταραχές. Αποτελούν διαφορετικές εκφράσεις μιας κοινής απώλειας της συστημικής ισορροπίας, με υπόβαθρο αυτό που έχω ονομάσει «σύνδρομο χρόνιου στρες και φλεγμονής».

Τα φάρμακα των ινκρετινών δεν είναι πανάκεια και δεν υποκαθιστούν τον ύπνο, τη σωστή διατροφή, τη σωματική άσκηση και την πρόληψη. Μας θυμίζουν, όμως, κάτι θεμελιώδες: η μεταβολική υγεία είναι και προϋπόθεση αποτελεσματικής ανοσίας. Οταν αποκαθιστούμε την ισορροπία ενός ενιαίου προσαρμοστικού συστήματος, τα οφέλη μπορεί να φθάνουν πολύ πέρα από τον αρχικό θεραπευτικό μας στόχο – από την καρδιά και τα αγγεία έως τις άμυνες ολόκληρου του οργανισμού.

Ο Γεώργιος Π. Χρούσος είναι ακαδημαϊκός, ομότιμος καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας, επικεφαλής της Εδρας UNESCO Εφηβικής Υγείας και Ιατρικής, ΕΚΠΑ, πρόεδρος του Ελληνικού Ινστιτούτου Pasteur

ΠΗΓΗ

Η δημογραφική συρρίκνωση και το μέλλον της Ελλάδας: Τι μας διδάσκουν δύο μικρές πόλεις της Ιαπωνίας

Για πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία, πολλές ανεπτυγμένες κοινωνίες αντιμετωπίζουν όχι την υπερβολική αύξηση του πληθυσμού τους, αλλά τη σταδιακή μείωσή του. Η υπογεννητικότητα, η γήρανση, η μετανάστευση των νέων και η ερήμωση της υπαίθρου δημιουργούν έναν φαύλο κύκλο οικονομικής, κοινωνικής και πολιτισμικής παρακμής. Η Ιαπωνία βρίσκεται στην πρωτοπορία αυτής της εξέλιξης. Η Ελλάδα, δυστυχώς, ακολουθεί παρόμοια πορεία.

Ένα πρόσφατο άρθρο του Economist (15 Οκτωβρίου 2026) παρουσιάζει δύο μικρές πόλεις της βόρειας Ιαπωνίας, τη Νανπόρο και τη Γιουμπάρι, που απέχουν μεταξύ τους λιγότερο από σαράντα χιλιόμετρα, αλλά ακολουθούν εντελώς διαφορετικές δημογραφικές διαδρομές. Η ιστορία τους προσφέρει πολύτιμα διδάγματα για τη χώρα μας.

Η Νανπόρο, κοντά στο Σαπόρο, είχε χάσει περίπου το ένα τέταρτο του πληθυσμού της μέσα σε δύο δεκαετίες. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια κατάφερε να αντιστρέψει την πορεία της. Ο πληθυσμός της αυξήθηκε από λιγότερους από 7.400 κατοίκους σε περίπου 8.400. Αντίθετα, η Γιουμπάρι, πρώην ακμαίο κέντρο εξόρυξης άνθρακα, έχασε το 95% του πληθυσμού που είχε στην περίοδο της ακμής της. Σήμερα αριθμεί μόλις 5.600 κατοίκους, περισσότεροι από τους μισούς από τους οποίους είναι άνω των 65 ετών.Τι εξηγεί αυτή τη διαφορά;

Η Νανπόρο επένδυσε συστηματικά στις νέες οικογένειες. Προσέφερε οικονομικά κίνητρα για την κατασκευή κατοικιών, φθηνή γη, χώρους παιχνιδιού, βιβλιοθήκες και φιλικό περιβάλλον για την ανατροφή παιδιών. Παράλληλα, αξιοποίησε τη γεωγραφική της εγγύτητα προς το Σαπόρο, επιτρέποντας στους κατοίκους να συνδυάζουν τις επαγγελματικές ευκαιρίες της μεγάλης πόλης με την ποιότητα ζωής μιας μικρής κοινότητας.

Η Γιουμπάρι ακολούθησε διαφορετική πορεία. Μετά την κατάρρευση της τοπικής οικονομίας και τη δημοσιονομική χρεοκοπία της, έκλεισαν σχολεία, περιορίστηκαν συγκοινωνίες και καταργήθηκαν δημόσιες υπηρεσίες. Η υποβάθμιση των υποδομών επιτάχυνε τη φυγή των νέων, οδηγώντας σε περαιτέρω οικονομική και κοινωνική αποδυνάμωση.

Το πρώτο δίδαγμα είναι ότι η δημογραφική κρίση δεν αντιμετωπίζεται μόνο με οικονομικά επιδόματα. Απαιτεί ολοκληρωμένη πολιτική για την οικογένεια, την εργασία, τη στέγαση, την εκπαίδευση και την υγεία. Οι νέοι άνθρωποι δεν αποφασίζουν να αποκτήσουν παιδιά αποκλειστικά με βάση ένα χρηματικό βοήθημα. Χρειάζονται σταθερότητα, ασφάλεια, προοπτική και εμπιστοσύνη στο μέλλον. Υπάρχει, όμως, μια σημαντική λεπτομέρεια. Η Νανπόρο δεν αύξησε τις γεννήσεις της. Ακόμη και εκεί, οι θάνατοι παραμένουν διπλάσιοι από τις γεννήσεις. Η πληθυσμιακή ανάκαμψη προήλθε από την εγκατάσταση οικογενειών άλλων περιοχών. Συνεπώς, η επιτυχία μιας πόλης δεν συνεπάγεται απαραίτητα δημογραφική αναγέννηση ολόκληρης της χώρας.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την Ελλάδα. Η μετακίνηση νέων οικογενειών από την Αθήνα προς ορισμένες επαρχιακές πόλεις μπορεί να αναζωογονήσει τις τελευταίες, αλλά δεν επιλύει από μόνη της το εθνικό δημογραφικό πρόβλημα. Χρειαζόμαστε ταυτόχρονα πολιτικές ενίσχυσης της γονιμότητας, επιστροφής νέων επιστημόνων, ισόρροπης περιφερειακής ανάπτυξης και ουσιαστικής ένταξης μεταναστών.

Η δημογραφική κρίση συνδέεται στενά και με τη βιολογία του χρόνιου στρες. Η οικονομική ανασφάλεια, η εργασιακή αστάθεια, η δυσκολία απόκτησης κατοικίας και η αβεβαιότητα για το μέλλον αυξάνουν το ψυχοκοινωνικό φορτίο των νέων ενηλίκων. Η παρατεταμένη ενεργοποίηση του συστήματος του στρες μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την ψυχική και σωματική υγεία, την αναπαραγωγική λειτουργία και τις οικογενειακές αποφάσεις. Η υπογεννητικότητα δεν είναι απλώς οικονομικό ή πολιτισμικό φαινόμενο. Συνδέεται και με τη βιολογία και με τις συνθήκες μέσα στις οποίες οι άνθρωποι καλούνται να δημιουργήσουν οικογένεια.

Εξίσου σημαντική είναι η κοινωνική συνοχή. Μια κοινότητα με σχολεία, παιδικούς σταθμούς, κέντρα υγείας, πολιτιστικές δραστηριότητες και ασφαλείς δημόσιους χώρους ενισχύει την εμπιστοσύνη, την αλληλεγγύη και την ψυχοσωματική ανθεκτικότητα των κατοίκων της. Αντίθετα, η απομόνωση, η εγκατάλειψη και η απώλεια κοινωνικών δεσμών επιταχύνουν τη φθορά μιας γηράσκουσας κοινωνίας.

Το δεύτερο δίδαγμα της Ιαπωνίας είναι ακόμη πιο δύσκολο: δεν μπορούν όλες οι περιοχές να επιστρέψουν στην πληθυσμιακή ανάπτυξη. Ορισμένες θα συνεχίσουν να συρρικνώνονται. Εκεί, η πολιτική οφείλει να εγκαταλείψει τις ψευδαισθήσεις και να οργανώσει μια αξιοπρεπή προσαρμογή. Μικρότεροι αλλά καλύτερα οργανωμένοι οικισμοί, προσβάσιμες υπηρεσίες υγείας, τηλεϊατρική, αποτελεσματικές μεταφορές και κοινωνική φροντίδα μπορούν να εξασφαλίσουν ποιότητα ζωής ακόμη και με λιγότερους κατοίκους. Για την Ελλάδα, αυτό σημαίνει ότι πρέπει να επαναπροσδιορίσουμε την έννοια της ανάπτυξης. Δεν αρκεί να μετράμε το ΑΕΠ, τις επενδύσεις ή τον αριθμό των κατοίκων. Πρέπει να αξιολογούμε την υγιή μακροζωία, την κοινωνική συμμετοχή, την ευημερία των παιδιών, την ποιότητα της εκπαίδευσης και τη δυνατότητα των ηλικιωμένων να ζουν αυτόνομα και αξιοπρεπώς.

Η δημογραφική πολιτική είναι, τελικά, πολιτική ανθρώπινης ανάπτυξης. Αρχίζει πριν από τη γέννηση, συνεχίζεται στην παιδική ηλικία και στην εφηβεία, στηρίζει τη δημιουργία οικογένειας και ολοκληρώνεται με την προστασία της υγιούς μακροζωίας. Η Ελλάδα χρειάζεται ένα μακροπρόθεσμο εθνικό σχέδιο, πέρα από εκλογικούς κύκλους και αποσπασματικές παρεμβάσεις. Ένα σχέδιο που θα συνδυάζει την επιστημονική γνώση με την κοινωνική ευαισθησία και θα αντιμετωπίζει τον άνθρωπο όχι ως δημογραφικό αριθμό, αλλά ως βιοψυχοκοινωνική οντότητα. Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι μόνο πόσοι Έλληνες θα ζουν στη χώρα μας το 2050. Είναι πώς θα ζουν, πόσο υγιείς θα είναι, πόσο δημιουργικοί θα παραμένουν και πόση ελπίδα θα έχουν για το μέλλον. Διότι μια κοινωνία δεν γερνά πραγματικά όταν μειώνεται ο πληθυσμός της. Γερνά όταν χάνει την ικανότητά της να προσφέρει προοπτική στους νέους, αξιοπρέπεια στους ηλικιωμένους και νόημα στη συλλογική της ζωή.

*Γεώργιος Π. Χρούσος, ακαδημαϊκός, ομότιμος καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας, επικεφαλής στην έδρα της UNESCO Εφηβικής Υγείας και Ιατρικής, ΕΚΠΑ, πρόεδρος στο Ελληνικό Ινστιτούτο Pasteur

Πρέπει να χρησιμοποιούνται τα φάρμακα απώλειας βάρους στα παιδιά με παχυσαρκία;

Καθώς η χρήση των φαρμάκων για την αντιμετώπιση της παχυσαρκίας αυξάνεται στους ενήλικες, ένα εύλογο ερώτημα ανακύπτει: είναι ασφαλή και αποτελεσματικά αυτά τα φάρμακα και για τα παιδιά με παχυσαρκία;
Συνέντευξη: Φλώρα Κασσαβέτη

Ο καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας Ακαδημαΐκός Γιώργος Χρούσος, ανώτερος ερευνητής και επί σειρά ετών επικεφαλής του Τμήματος Παιδιατρικής και Αναπαραγωγικής Ενδοκρινολογίας του Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development (NICHD), ενός από τα Ινστιτούτα των National Institutes of Health (NIH) των ΗΠΑ, απαντά στα σημαντικότερα ερωτήματα που απασχολούν τους γονείς παιδιών με παχυσαρκία.

Η καθημερινή σωματική άσκηση είναι ίσως η σημαντικότερη παρέμβαση για την πρόληψη της παχυσαρκίας, αλλά και για τη σωματική και ψυχική υγεία των παιδιών συνολικά. Προσωπικά πιστεύω ότι κάθε μαθητής θα έπρεπε να έχει τουλάχιστον μία ώρα οργανωμένης φυσικής δραστηριότητας κάθε σχολική ημέρα. Δεν πρόκειται μόνο για επένδυση στη σωματική υγεία, αλλά και στη γνωστική ανάπτυξη, στη συναισθηματική ευεξία και στη μελλοντική υγεία των ενηλίκων που θα γίνουν αυτά τα παιδιά.

Ποια είναι η θεραπεία πρώτης γραμμής για την παιδική παχυσαρκία;

Η θεραπεία πρώτης γραμμής παραμένει το τρίπτυχο ισορροπημένη διατροφή, συστηματική σωματική άσκηση και ψυχολογική υποστήριξη. Για τον λόγο αυτό παραπέμπουμε τα παιδιά στα εξειδικευμένα Ιατρεία Παχυσαρκίας των παιδιατρικών νοσοκομείων, όπου παρακολουθούνται από διεπιστημονική ομάδα που περιλαμβάνει παιδιάτρους, διαιτολόγους, ψυχολόγους και, όπου χρειάζεται, παιδοενδοκρινολόγους.

Σε πόσα παιδιά είναι αποτελεσματική αυτή η προσέγγιση;

Περίπου ένα στα τρία παιδιά, δηλαδή γύρω στο 30%, επιτυγχάνει κλινικά σημαντική απώλεια βάρους μόνο με τις παρεμβάσεις στον τρόπο ζωής.

Άρα περίπου το 70% δεν καταφέρνει να χάσει βάρος με αυτόν τον τρόπο;

Δυστυχώς, έτσι είναι. Σε παιδιά ηλικίας 12 ετών και άνω, στα οποία μια καλά οργανωμένη και εντατική παρέμβαση στον τρόπο ζωής δεν έχει αποδώσει τα αναμενόμενα αποτελέσματα, η φαρμακευτική θεραπεία μπορεί να αποτελέσει ένα πολύτιμο συμπληρωματικό εργαλείο.

Θα ήθελα να τονίσω ότι το φάρμακο δεν υποκαθιστά τη σωστή διατροφή, την άσκηση και την ψυχολογική υποστήριξη. Αντίθετα, λειτουργεί παράλληλα με αυτές τις παρεμβάσεις, μειώνοντας την όρεξη και αυξάνοντας το αίσθημα κορεσμού, ώστε να διευκολύνει την απώλεια βάρους. Το διάστημα αυτό το παιδί εκπαιδεύεται να υιοθετήσει υγιεινές συνήθειες διατροφής και άσκησης, οι οποίες θα το βοηθήσουν να διατηρήσει το νέο του βάρος και μετά το τέλος της θεραπείας.

Πότε εγκρίθηκαν τα φάρμακα για την αντιμετώπιση της παιδικής παχυσαρκίας στην Ελλάδα;

Οι εγκρίσεις στην Ευρώπη ακολούθησαν εκείνες του FDA στις Ηνωμένες Πολιτείες. Τα φάρμακα αξιολογήθηκαν από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων (EMA) και εγκρίθηκαν από τον ΕΟΦ για χρήση στη χώρα μας, σύμφωνα με τις εγκεκριμένες ενδείξεις για εφήβους.

Πόσα χρόνια χρησιμοποιούνται αυτά τα φάρμακα στις Ηνωμένες Πολιτείες;

Οι πρώτες εγκρίσεις για εφήβους δόθηκαν πριν από αρκετά χρόνια και έκτοτε έχει αποκτηθεί σημαντική κλινική εμπειρία. Παράλληλα, συνεχίζονται οι μελέτες που αξιολογούν τη μακροχρόνια αποτελεσματικότητα και ασφάλειά τους.

Γιατί χορηγούνται μόνο σε παιδιά άνω των 12 ετών;

Επειδή οι περισσότερες μεγάλες κλινικές μελέτες έχουν πραγματοποιηθεί σε εφήβους ηλικίας 12 ετών και άνω. Καθώς συσσωρεύονται νέα επιστημονικά δεδομένα, είναι πιθανό στο μέλλον να επεκταθούν οι ενδείξεις και σε μικρότερες ηλικίες για συγκεκριμένες περιπτώσεις.

Ποιο φάρμακο χρησιμοποιείται σήμερα;

Σήμερα χρησιμοποιούμε κυρίως τη σεμαγλουτίδη, η οποία χορηγείται μία φορά την εβδομάδα με υποδόρια ένεση. Υπάρχει επίσης η λιραγλουτίδη, που χορηγείται καθημερινά και εξακολουθεί να αποτελεί εγκεκριμένη θεραπευτική επιλογή. Η σεμαγλουτίδη, ωστόσο, φαίνεται να επιτυγχάνει μεγαλύτερη απώλεια βάρους και γι’ αυτό χρησιμοποιείται πλέον συχνότερα στην κλινική πράξη.

Τα φάρμακα αυτά μπορούν να συνταγογραφούνται από τις κατάλληλες ιατρικές ειδικότητες, σύμφωνα με τις ισχύουσες ενδείξεις. Η αποζημίωσή τους εξακολουθεί να αποτελεί ζητούμενο σε πολλές χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας.

Πώς αντιδρούν οι Έλληνες γονείς όταν τους προτείνετε φαρμακευτική αγωγή για το παιδί τους;

Παρατηρώ ότι όσο περνά ο καιρός οι γονείς γίνονται ολοένα και λιγότερο διστακτικοί. Στην αρχή υπήρχε εύλογη επιφύλαξη, καθώς επρόκειτο για μια νέα θεραπευτική προσέγγιση. Σήμερα όμως υπάρχει πολύ μεγαλύτερη εμπιστοσύνη, επειδή τόσο η διεθνής όσο και η ελληνική εμπειρία δείχνουν ότι, όταν τα φάρμακα χρησιμοποιούνται σωστά και υπό ιατρική παρακολούθηση, μπορούν να είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικά.

Στην Ελλάδα, γενικότερα, είμαστε επιφυλακτικοί απέναντι στις νέες φαρμακευτικές θεραπείες. Το ίδιο συνέβη και με τα φάρμακα κατά της παχυσαρκίας στους ενήλικες. Μέχρι να αρχίσουμε να τα χρησιμοποιούμε ευρέως, υπήρχαν ήδη δεδομένα από εκατομμύρια ασθενείς διεθνώς. Σήμερα δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις όπου οι ίδιοι οι γονείς έχουν λάβει τέτοια θεραπεία, έχουν διαπιστώσει τα οφέλη της και στη συνέχεια ρωτούν αν μπορεί να βοηθήσει και το παιδί τους.

Είναι συχνό ένα παιδί με παχυσαρκία να προέρχεται από οικογένεια όπου υπάρχουν και άλλα άτομα με παχυσαρκία;

Πολύ συχνό. Η παχυσαρκία είναι αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης γενετικών, βιολογικών, περιβαλλοντικών και κοινωνικών παραγόντων. Επομένως, δεν είναι ασυνήθιστο να παρατηρείται σε περισσότερα από ένα μέλη της ίδιας οικογένειας.

Στις περιπτώσεις αυτές η θεραπεία δεν αφορά μόνο το παιδί. Αποτελεί μια ευκαιρία να αλλάξει ολόκληρη η οικογένεια τον τρόπο ζωής της. Όταν όλοι υιοθετούν πιο ισορροπημένη διατροφή και περισσότερη σωματική δραστηριότητα, τα αποτελέσματα είναι συνήθως καλύτερα και, κυρίως, διατηρούνται περισσότερο στον χρόνο.

Αναφέρατε ότι το παιδί δεν χρειάζεται να λαμβάνει το φάρμακο για όλη του τη ζωή. Δεν υπάρχει κίνδυνος να ξαναπάρει βάρος μετά τη διακοπή;

Η διάρκεια της θεραπείας εξατομικεύεται και αποφασίζεται από τον θεράποντα ιατρό. Προσωπικά προτιμώ να ξεκινώ με τη χαμηλότερη αποτελεσματική δόση και να την αυξάνω μόνο όταν η απώλεια βάρους σταθεροποιηθεί.

Στόχος μας είναι η σταδιακή και ασφαλής απώλεια βάρους και όχι η απότομη μείωσή του. Παράλληλα, όλο αυτό το διάστημα το παιδί μαθαίνει να τρέφεται σωστά, να ασκείται συστηματικά και να αποκτά υγιείς συνήθειες που μπορούν να διατηρηθούν σε όλη του τη ζωή.

Είναι αλήθεια ότι μετά τη διακοπή της θεραπείας μπορεί να παρατηρηθεί μερική επαναπρόσληψη βάρους, ιδιαίτερα εάν δεν έχουν εδραιωθεί οι αλλαγές στον τρόπο ζωής. Ωστόσο, όταν το παιδί έχει εκπαιδευτεί σωστά και συνεχίζει να εφαρμόζει τις υγιεινές συνήθειες που απέκτησε κατά τη διάρκεια της θεραπείας, οι πιθανότητες μακροχρόνιας διατήρησης του αποτελέσματος είναι σαφώς μεγαλύτερες. Επιπλέον, επειδή οι αλλαγές αυτές γίνονται σε μια ηλικία κατά την οποία ο εγκέφαλος εμφανίζει αυξημένη πλαστικότητα, είναι ευκολότερο να μετατραπούν σε μόνιμες συμπεριφορές.

To φάρμακο δεν υποκαθιστά τη σωστή διατροφή, την άσκηση και την ψυχολογική υποστήριξη. Αντίθετα, λειτουργεί παράλληλα με αυτές τις παρεμβάσεις, μειώνοντας την όρεξη και αυξάνοντας το αίσθημα κορεσμού, ώστε να διευκολύνει την απώλεια βάρους. Το διάστημα αυτό το παιδί εκπαιδεύεται να υιοθετήσει υγιεινές συνήθειες διατροφής και άσκησης, οι οποίες θα το βοηθήσουν να διατηρήσει το νέο του βάρος και μετά το τέλος της θεραπείας.

Μπορείτε να μας εξηγήσετε με απλά λόγια πώς δρουν αυτά τα φάρμακα;

Τα φάρμακα αυτά ανήκουν στους αγωνιστές των υποδοχέων του GLP-1, μιας φυσικής ορμόνης που παράγεται στο έντερο μετά το γεύμα.

Δρουν τόσο στο γαστρεντερικό σύστημα όσο και στον εγκέφαλο. Μειώνουν την όρεξη, αυξάνουν το αίσθημα κορεσμού και επιβραδύνουν την κένωση του στομάχου. Έτσι το παιδί χορταίνει νωρίτερα, αισθάνεται λιγότερη πείνα και μπορεί να ακολουθήσει πολύ ευκολότερα το πρόγραμμα διατροφής του, χωρίς να βασανίζεται από συνεχή επιθυμία για φαγητό.

Παράλληλα, φαίνεται ότι επηρεάζουν τα εγκεφαλικά κυκλώματα αμοιβής που σχετίζονται με την πρόσληψη τροφής. Αυτό βοηθά αρκετούς ασθενείς να περιορίσουν την έντονη επιθυμία για υπερφαγία και συμβάλλει στη βελτίωση της σχέσης τους με το φαγητό.

Δεν είναι ασυνήθιστο να παρατηρείται παχυσαρκία σε περισσότερα από ένα μέλη της ίδιας οικογένειας. Στις περιπτώσεις αυτές η θεραπεία δεν αφορά μόνο το παιδί. Αποτελεί μια ευκαιρία να αλλάξει ολόκληρη η οικογένεια τον τρόπο ζωής της. Όταν όλοι υιοθετούν πιο ισορροπημένη διατροφή και περισσότερη σωματική δραστηριότητα, τα αποτελέσματα είναι συνήθως καλύτερα και, κυρίως, διατηρούνται περισσότερο στον χρόνο.

Είναι ασφαλή αυτά τα φάρμακα για τα παιδιά;

Τα φάρμακα αυτά αναπτύχθηκαν αρχικά για τη θεραπεία του σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2. Κατά τη διάρκεια των κλινικών μελετών διαπιστώθηκε ότι προκαλούσαν σημαντική απώλεια βάρους και έτσι αξιολογήθηκαν και για τη θεραπεία της παχυσαρκίας.

Σήμερα διαθέτουμε πλέον εκτεταμένη εμπειρία από τη χρήση τους σε ενήλικες και ολοένα περισσότερα δεδομένα από εφήβους. Όπως κάθε φαρμακευτική αγωγή, έτσι και αυτά έχουν πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες και πρέπει να χορηγούνται μόνο με σωστή επιλογή των ασθενών και στενή ιατρική παρακολούθηση.

Από την άλλη πλευρά, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η ίδια η σοβαρή παιδική παχυσαρκία αποτελεί νόσο με σημαντικές επιπλοκές. Βλέπουμε πλέον παιδιά να εμφανίζουν σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2, λιπώδη νόσο του ήπατος, υπέρταση, υπνική άπνοια και άλλες σοβαρές επιπλοκές ήδη από την εφηβική ηλικία. Επιπλέον, η παχυσαρκία αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης πολλών μορφών καρκίνου κατά την ενήλικη ζωή.

Έχω ακούσει ότι υπάρχει αντένδειξη σε εφήβους με κατάθλιψη ή αυτοκτονικό ιδεασμό.

Το ζήτημα αυτό έχει μελετηθεί ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια. Μέχρι σήμερα, οι μεγάλες κλινικές μελέτες και τα διαθέσιμα δεδομένα δεν έχουν τεκμηριώσει ότι οι αγωνιστές του GLP-1 αυξάνουν τον κίνδυνο αυτοκτονικού ιδεασμού. Παρ’ όλα αυτά, όπως συμβαίνει με κάθε θεραπεία που χορηγείται σε εφήβους, απαιτείται προσεκτική ψυχιατρική και ψυχολογική παρακολούθηση όταν υπάρχει σχετικό ιστορικό.

Στην πράξη, πολλά παιδιά παρουσιάζουν σημαντική βελτίωση της αυτοεκτίμησης, της εικόνας σώματος και της κοινωνικής τους λειτουργικότητας καθώς χάνουν βάρος και αποκτούν μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση. Περιορίζεται το φαινόμενο του body shaming, αυξάνεται η συμμετοχή στις αθλητικές δραστηριότητες και βελτιώνεται συνολικά η ποιότητα ζωής τους. Για τον λόγο αυτό, η θεραπεία πρέπει πάντοτε να εντάσσεται στο πλαίσιο μιας διεπιστημονικής ομάδας, στην οποία συμμετέχουν και επαγγελματίες ψυχικής υγείας.

Κύριε Χρούσο, μια τελευταία ερώτηση σχετικά με την άσκηση. Σε μια χώρα που εξακολουθεί να βρίσκεται στις πρώτες θέσεις της Ευρώπης στην παιδική παχυσαρκία, η φυσική αγωγή στα σχολεία περιορίζεται σε τρεις σχολικές ώρες (45 λεπτά) την εβδομάδα μέχρι την Τρίτη Δημοτικού και δύο σχολικές ώρες σε όλες τις υπόλοιπες τάξεις του σχολείου.  Δεν είναι αντιφατικό αυτό;

Συμφωνώ απολύτως. Αν θέλουμε πραγματικά να αντιμετωπίσουμε την παιδική παχυσαρκία, πρέπει να ξεκινήσουμε από το σχολείο.

Η καθημερινή σωματική άσκηση είναι ίσως η σημαντικότερη παρέμβαση για την πρόληψη της παχυσαρκίας, αλλά και για τη σωματική και ψυχική υγεία των παιδιών συνολικά. Προσωπικά πιστεύω ότι κάθε μαθητής θα έπρεπε να έχει τουλάχιστον μία ώρα οργανωμένης φυσικής δραστηριότητας κάθε σχολική ημέρα. Δεν πρόκειται μόνο για επένδυση στη σωματική υγεία, αλλά και στη γνωστική ανάπτυξη, στη συναισθηματική ευεξία και στη μελλοντική υγεία των ενηλίκων που θα γίνουν αυτά τα παιδιά.

ΠΗΓΗ

Healthy longevity cannot be bought

The medicine of healthy longevity is grounded in evidence, rules, and boundaries. So-called “biohacking,” on the other hand, usually comes with a price list. The recent death of singer Giorgos Mazonakis should not be viewed as an isolated accident, but rather as a warning of what happens when medical procedures are divorced from clinical indications, protocols, and accountability. From Hippocrates to the present day, medicine has never been a marketplace for selling promises; it is a science that serves humanity through knowledge, moderation, and the guiding principle of “Do no harm.”

Geroscience has indeed made spectacular progress. We now understand many of the mechanisms of aging – genomic instability, mitochondrial dysfunction, cellular senescence, and chronic inflammation, as well as psychosocial isolation. We possess epigenetic and proteomic “clocks” capable of estimating biological age. Yet, this scientific advancement has also spawned a parallel industry that borrows the terminology of the field without adopting its methodology.

“Blood cleansing,” “detoxification,” intravenous vitamin cocktails, peptides of dubious origin, ozone therapy, plasma from young donors, and “stem cells” are frequently marketed as shortcuts to youth. Their common feature is not that they are all equally dangerous. Rather, it is that there is no proof, derived from adequate randomized human studies, that they prolong healthy life, even though they are often promoted as if such proof already existed.

A prime example is plasmapheresis: a serious hospital-based treatment for specific autoimmune and hematological disorders, not a routine “blood cleansing” procedure for wellness. It requires a clear medical indication, a specialized team, appropriate equipment, and the capacity to immediately manage complications. Most intravenous vitamin and peptide infusions result in nothing more than expensive urine, at best. Anyone claiming that a medical procedure has no side effects or contraindications reveals a lack of medical reasoning. No treatment is without potential cost – not even aspirin.

Authentic longevity medicine begins with diagnosis, not sales. It entails taking a medical history and conducting a clinical examination, laboratory evaluation, and assessments of cardiometabolic risk, physical function, sleep, and mental health. Every intervention must address three questions: what is the indication, what is the evidence, and what is the risk? If the answer is determined instead by the “client’s” financial means, we have abandoned medicine.

Evidence, while far less spectacular, is far more robust than “miracle” regimens. Good cardiorespiratory fitness, daily physical activity, and muscle strengthening are linked to significantly lower mortality rates. The Mediterranean diet reduces cardiovascular events. Controlling blood pressure, LDL cholesterol, and blood sugar levels, along with cutting smoking, adequate sleep, vaccinations, and appropriate screening, remain our most effective interventions. These are not merely trite “lifestyle tips”; they are applied preventive medicine.

The data speaks for itself. In a study of 122,000 people, the difference in mortality between the least and most fit individuals was approximately fivefold. Even 7,000 steps a day have been linked to a significantly lower risk of death, while grip strength serves as a simple indicator of overall biological reserve. The PREDIMED study demonstrated that the Mediterranean diet can reduce major cardiovascular events by approximately 30%. These interventions lack the glamour of an exotic infusion. Yet, they possess something far more valuable: reproducible data, a known benefit, and a clearer benefit-risk profile.

Experimental approaches, such as senolytics, epigenetic reprogramming, various peptides, and the use of rapamycin or metformin in healthy individuals, currently have a legitimate place only within the framework of clinical trials: involving approved protocols, ethics committee oversight, informed consent, and long-term monitoring. While initial human trials are exciting, they primarily investigate safety or specific diseases. An improvement in a biomarker does not automatically prove an extension of lifespan or a cure for aging.

Greece is well-positioned to take a leading role in healthy longevity. It boasts capable researchers and clinicians, a favorable natural environment, and the Mediterranean dietary tradition. Yet, despite high life expectancy, many of our fellow citizens spend years living with chronic diseases and disabilities. The goal is not merely to add years to life, but life to years: functionality, autonomy, mental clarity, social connection, and a sense of purpose. Longevity is, therefore, a matter of homeostasis and resilience, the organism’s ability to adapt to changes without collapsing into a state of chronic dysfunction. It is cultivated from fetal life and childhood, within the family, at school, in the workplace, and in the community. It is simultaneously an individual responsibility and a collective social good.

Precisely for this reason, clear institutional safeguards are required: defining procedures permitted only in a hospital setting, conducting substantive checks on licensing and equipment, strictly enforcing the ban on misleading medical advertising, and ensuring scientific societies take a public stand against the misuse of the term “longevity.” Silence leaves the public unprotected and allows a commercial operator to be conflated with the physician.

The future of longevity medicine is truly promising. It will emerge from the biology of aging, personalized prevention, artificial intelligence, and rigorous clinical trials. Yet, it will not arrive as a costly session offering certainties that science does not yet possess. It will come step by step, with transparency, humility, and accountability. Healthy longevity cannot be purchased as a privilege; it is cultivated throughout one’s life and safeguarded by a state and a medical community that do not allow hope to be turned into exploitation.

*Dr George Chrousos is professor emeritus of pediatrics and endocrinology at the National and Kapodistrian University of Athens and president of the Hellenic Institute of Healthy Longevity. Dr Evi Hatziandreou is a health care, research and innovation consultant and co-founder of the Hellenic Institute of Healthy Longevity.

Θύμος αδένας: Το χαμένο ρολόι της βιολογικής μας ηλικίας

Υπάρχουν όργανα που γνωρίζουμε καλά, όπως η καρδιά, ο εγκέφαλος και το ήπαρ. Υπάρχουν όμως και άλλα που εργάζονται σιωπηλά, σχεδόν αόρατα, μέχρι που η απουσία τους γίνεται αισθητή. Eνα από αυτά είναι ο θύμος αδένας, ένα μικρό όργανο πίσω από το στέρνο, το οποίο, παρά το μέγεθός του, διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του ανοσοποιητικού μας συστήματος και, όπως φαίνεται ολοένα και πιο καθαρά, στη διαδικασία της γήρανσης.

Για δεκαετίες θεωρούσαμε ότι ο θύμος είναι ένα όργανο της παιδικής ηλικίας. Εκεί εκπαιδεύονται τα Τ-λεμφοκύτταρα, οι «ειδικές δυνάμεις» του ανοσοποιητικού, ώστε να αναγνωρίζουν τους εχθρούς. Μετά την εφηβεία, όμως, ο θύμος αρχίζει να συρρικνώνεται. Το λειτουργικό του παρέγχυμα αντικαθίσταται σταδιακά από λίπος, και η διαδικασία αυτή – η λεγόμενη θυμική ατροφία – θεωρήθηκε επί μακρόν ως μια φυσιολογική αλλά αδιάφορη συνέπεια της ηλικίας. Σήμερα γνωρίζουμε ότι δεν είναι καθόλου αδιάφορη.

Η γήρανση δεν είναι απλώς η φθορά του χρόνου. Είναι η σταδιακή απώλεια της ικανότητας του οργανισμού να διατηρεί την ομοιόστασή του. Στην καρδιά αυτής της διαδικασίας βρίσκεται η χρόνια, χαμηλού βαθμού φλεγμονή. Η χρόνια αυτή ενεργοποίηση του ανοσοποιητικού συνδέεται με σχεδόν όλες τις νόσους της τρίτης ηλικίας: αθηροσκλήρωση, σακχαρώδη διαβήτη, καρκίνο, νόσο Alzheimer, και σαρκοπενία. Το κρίσιμο ερώτημα ήταν πάντοτε: ποιος ελέγχει αυτή τη φλεγμονώδη «φωτιά»;

To Σύστημα του Στρες

Μία εντυπωσιακή πρόσφατη μελέτη έρχεται να δώσει μια πιθανή απάντηση. Οι ερευνητές έδειξαν ότι μια μικρή ορμόνη του θύμου, η θυμουλίνη, μειώνει σημαντικά τη φλεγμονώδη δραστηριότητα των μυελοειδών κυττάρων, περιορίζοντας την παραγωγή ουσιών (κυτταροκινών) που οδηγούν στη χρόνια φλεγμονή. Σε ηλικιωμένα ποντίκια, η χορήγηση θυμουλίνης επιβράδυνε την ανάπτυξη όγκων και αύξησε σημαντικά την αποτελεσματικότητα της αντικαρκινικής ανοσοθεραπείας.

Εάν τα ευρήματα αυτά επιβεβαιωθούν στον άνθρωπο, ίσως βρισκόμαστε μπροστά σε μια εντελώς νέα αντίληψη για τη βιολογία της γήρανσης. Δεν θα προσπαθούμε πλέον μόνο να αντιμετωπίζουμε τις ασθένειες που συνοδεύουν το γήρας, αλλά θα μπορέσουμε να ενισχύουμε έναν φυσικό μηχανισμό που επιβραδύνει την ίδια τη διαδικασία της βιολογικής φθοράς.

Η σημασία του θύμου, όμως, δεν περιορίζεται στην άμυνα. Πριν από περισσότερα από σαράντα χρόνια, η ερευνητική μας ομάδα, στο National Institutes of Health στις Ηνωμένες Πολιτείες, απέδειξε ότι ο θύμος επικοινωνεί άμεσα με τον άξονα υποθαλάμου – υπόφυσης – επινεφριδίων, δηλαδή με το κεντρικό σύστημα προσαρμογής του οργανισμού στο στρες. Δείξαμε ότι πεπτίδια του θύμου διεγείρουν την έκκριση ACTH, β-ενδορφίνης και κορτιζόλης στα πρωτεύοντα θηλαστικά, ενώ η αφαίρεση του θύμου μειώνει σημαντικά τα επίπεδά τους, αποδεικνύοντας την ύπαρξη μιας στενής λειτουργικής σχέσης μεταξύ ανοσοποιητικού και νευροενδοκρινικού συστήματος.

Η παρατήρηση αυτή αποτέλεσε μία από τις πρώτες αποδείξεις ότι το ανοσοποιητικό σύστημα δεν λειτουργεί ανεξάρτητα από το ενδοκρινικό, το μεταβολικό (ήπαρ) και το νευρικό. Αντίθετα, όλα μαζί συγκροτούν το ενιαίο Σύστημα του Στρες, το οποίο συντονίζει την προσαρμογή του οργανισμού σε κάθε μορφή πρόκλησης. Σήμερα, η έννοια αυτή επιβεβαιώνεται με ολοένα μεγαλύτερη σαφήνεια. Η γήρανση του θύμου οδηγεί σε λιγότερα νέα Τ-λεμφοκύτταρα, αυξημένη αυτοάνοση νοσηρότητα, μειωμένη ανοσολογική επιτήρηση έναντι του καρκίνου, μεγαλύτερη ευπάθεια στις λοιμώξεις και εντονότερη χρόνια φλεγμονή. Ουσιαστικά, ο οργανισμός χάνει σταδιακά την ικανότητά του να διακρίνει τον φίλο από τον εχθρό.

(Πώς) αναστρέφουμε τη θυμική ατροφία;

Το μεγάλο ερώτημα είναι αν μπορούμε να αναστρέψουμε αυτή τη διαδικασία. Οι πρώτες ενδείξεις είναι αισιόδοξες. Η άσκηση, η μεσογειακή διατροφή, η επαρκής βιταμίνη D, ο ποιοτικός ύπνος, η αποφυγή του χρόνιου ψυχολογικού στρες και η διατήρηση φυσιολογικού σωματικού βάρους φαίνεται ότι επιβραδύνουν τη θυμική ατροφία. Ακόμη πιο ενδιαφέρουσες είναι οι προσπάθειες αναγέννησης του θύμου μέσω αυξητικών παραγόντων, ορμονών και κυτταρικών θεραπειών, καθώς και η διερεύνηση της θεραπευτικής χρήσης της θυμουλίνης.

Δεν αποκλείεται στο μέλλον ο θύμος να αποτελέσει έναν από τους σημαντικότερους θεραπευτικούς στόχους της Ιατρικής της Μακροζωίας. Οπως σήμερα μετράμε τη χοληστερόλη, την αρτηριακή πίεση ή το σάκχαρο, ίσως αύριο να αξιολογούμε και τη «βιολογική ηλικία» του θύμου ως δείκτη της συνολικής ανθεκτικότητας του οργανισμού.

Η εξέλιξη αυτή αλλάζει και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη γήρανση. Δεν είναι μια αναπόφευκτη κατάρρευση όλων των συστημάτων ταυτόχρονα. Είναι η σταδιακή αποδιοργάνωση της επικοινωνίας μεταξύ τους. Ο θύμος βρίσκεται ακριβώς στο σταυροδρόμι αυτής της επικοινωνίας, συνδέοντας το ανοσοποιητικό, το ενδοκρινικό και το νευρικό σύστημα.

Iσως, λοιπόν, το μυστικό της υγιούς μακροζωίας να μην κρύβεται μόνο στην καρδιά ή στον εγκέφαλο, αλλά σε αυτό το μικρό, σχεδόν λησμονημένο όργανο πίσω από το στέρνο. Ο θύμος μάς θυμίζει ότι η νεότητα δεν είναι απλώς θέμα χρονολογικής ηλικίας. Είναι κυρίως η ικανότητα του οργανισμού να μαθαίνει, να προσαρμόζεται και να διατηρεί την ισορροπία του απέναντι στις αδιάκοπες προκλήσεις της ζωής. Και ίσως, τελικά, το πραγματικό αντίδοτο στη γήρανση να μην είναι η αναζήτηση της αθανασίας, αλλά η διατήρηση αυτής της πολύτιμης ικανότητας προσαρμογής που ο θύμος υπηρέτησε πιστά από την πρώτη ημέρα της ζωής μας.

Ο Χαράλαμπος Μ. Μουτσόπουλος και o Γεώργιος Π. Χρούσος είναι ιατροί – ακαδημαϊκοί

ΠΗΓΗ

Οι παιδικές χαρές που εκπαιδεύουν το ανοσοποιητικό σύστημα

Για πολλές δεκαετίες θεωρήσαμε ότι η καλή παιδική χαρά είναι εκείνη που διαθέτει λείες, καθαρές επιφάνειες, άφθονο πλαστικό, καουτσούκ ή άσφαλτο και όσο το δυνατόν λιγότερο χώμα. Η επαφή του παιδιού με τη λάσπη, τα πεσμένα φύλλα και τους μικροοργανισμούς αντιμετωπίστηκε σχεδόν ως απειλή. Στην προσπάθειά μας, όμως, να δημιουργήσουμε ένα απολύτως αποστειρωμένο περιβάλλον, στερήσαμε από τον αναπτυσσόμενο οργανισμό ένα πολύτιμο φυσικό σχολείο: τη βιοποικιλότητα.

Ενα πρωτοποριακό πείραμα στη Φινλανδία προσφέρει εντυπωσιακές ενδείξεις. Σε παιδικούς σταθμούς, τμήματα αυλών καλυμμένα με χαλίκι και άσφαλτο αντικαταστάθηκαν από επιφάνειες δασικού εδάφους, με χλόη, βρύα, φυτά, πεσμένα φύλλα και φυσικό χώμα. Τα παιδιά έπαιζαν καθημερινά σε αυτά τα μικρά οικοσυστήματα, αγγίζοντας το έδαφος και φροντίζοντας τα φυτά. Μέσα σε μόλις 28 ημέρες παρατηρήθηκαν ευνοϊκές μεταβολές στη μικροβιακή ποικιλότητα του δέρματος και του εντέρου τους, μαζί με ενδείξεις καλύτερης ρύθμισης της λειτουργίας του ανοσοποιητικού συστήματος.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίασε η αύξηση των ρυθμιστικών Τ-λεμφοκυττάρων. Πρόκειται για κύτταρα που λειτουργούν ως «φρένο» της ανοσιακής απόκρισης: βοηθούν τον οργανισμό να αμύνεται απέναντι στους πραγματικούς κινδύνους, χωρίς να στρέφεται υπερβολικά εναντίον ακίνδυνων ουσιών ή των ίδιων του των ιστών. Η σωστή ανοσιακή λειτουργία δεν είναι απλώς η μέγιστη δυνατή ενεργοποίηση της άμυνας. Είναι κυρίως η ικανότητα διάκρισης, αναλογικότητας και αυτοπεριορισμού.

Τα ευρήματα υποστηρίζουν την «υπόθεση της βιοποικιλότητας». Σύμφωνα με αυτήν, η απομάκρυνση του σύγχρονου ανθρώπου από το φυσικό περιβάλλον περιορίζει την έκθεσή του στη μεγάλη ποικιλία μικροοργανισμών με τους οποίους το ανοσοποιητικό μας σύστημα συνδιαμορφώθηκε επί χιλιετίες. Η αστικοποίηση, η απώλεια των πράσινων χώρων, οι σφραγισμένες επιφάνειες και η υπερβολική απολύμανση φτωχαίνουν το μικροβιακό περιβάλλον της καθημερινής ζωής. Η αποσύνδεση αυτή ενδέχεται να συμβάλει στην αύξηση των αλλεργικών, φλεγμονωδών και αυτοάνοσων νοσημάτων.

Δεν πρέπει, βεβαίως, να μετατρέψουμε μια σημαντική μελέτη σε εύκολο σύνθημα. Το παιχνίδι στο χώμα δεν αποτελεί εμβόλιο ούτε εγγυάται ότι ένα παιδί δεν θα εμφανίσει αλλεργία ή αυτοάνοσο νόσημα. Τα νοσήματα αυτά είναι πολυπαραγοντικά και προκύπτουν από τη σύνθετη αλληλεπίδραση γενετικής προδιάθεσης, διατροφής, λοιμώξεων, περιβαλλοντικών εκθέσεων και χρόνιου στρες. Χρειάζονται μεγαλύτερες και μακροχρόνιες μελέτες για να διαπιστωθεί αν οι πρώιμες ανοσολογικές μεταβολές μεταφράζονται σε ουσιαστική προστασία αργότερα στη ζωή.

Το κεντρικό μήνυμα, ωστόσο, παραμένει ισχυρό. Ο άνθρωπος είναι ένα σύνθετο οικοσύστημα. Τα μικρόβια του δέρματος και του εντέρου μας δεν είναι απλοί επιβάτες, αλλά συνομιλητές του ανοσοποιητικού, του μεταβολισμού, ακόμη και του εγκεφάλου. Η πλούσια και ισορροπημένη μικροβιακή έκθεση στην παιδική ηλικία εκπαιδεύει την αλλόσταση, δηλαδή την ικανότητα του οργανισμού να προσαρμόζεται στις μεταβολές χωρίς να χάνει τη λειτουργική του ισορροπία. Αντίθετα, ένα μονότονο, άκαμπτο και υπερβολικά αποστειρωμένο περιβάλλον μπορεί να περιορίζει αυτή την εκπαίδευση.

Αλλο πράγμα, ασφαλώς, είναι η ωφέλιμη επαφή με το φυσικό έδαφος και άλλο η έκθεση σε περιττώματα, τοξικές ουσίες, μολυσμένα νερά ή επικίνδυνα απορρίμματα. Η επιστροφή στη φύση δεν σημαίνει εγκατάλειψη της υγιεινής. Σημαίνει εγκατάλειψη της ψευδαίσθησης ότι κάθε μικροοργανισμός αποτελεί εχθρό. Το σωστό πλύσιμο των χεριών, η ασφάλεια των τροφίμων και η πρόληψη των λοιμώξεων παραμένουν απαραίτητα. Δεν χρειάζεται, όμως, να απολυμαίνουμε αδιάκοπα κάθε επιφάνεια ούτε να εμποδίζουμε τα παιδιά να αγγίζουν χώμα, φυτά και φύλλα.

Η αλλαγή των παιδικών χαρών δεν απαιτεί τη δημιουργία μεγάλων δασών στο κέντρο των πόλεων. Ακόμη και μικρές «νησίδες ζωής» μπορούν να κάνουν τη διαφορά: παρτέρια με ενδημικά φυτά, φυσικό χώμα, κορμοί, θάμνοι, μικροί λαχανόκηποι, σημεία με φύλλα και βρύα. Οι λύσεις αυτές προσφέρουν παράλληλα σκιά, περιορίζουν τη θερμότητα των σκληρών επιφανειών, απορροφούν το νερό της βροχής και επιτρέπουν στα παιδιά πιο δημιουργικό και ελεύθερο παιχνίδι. Η ωφέλεια επομένως είναι ανοσολογική, ψυχική, κινητική, κοινωνική και οικολογική.

Το ζήτημα αφορά και την κοινωνική δικαιοσύνη. Δεν έχουν όλες οι οικογένειες κήπο ούτε μπορούν όλα τα παιδιά να επισκέπτονται τακτικά ένα δάσος. Οι αυλές των δημόσιων σχολείων και των παιδικών σταθμών μπορούν να γίνουν χώροι ισότιμης πρόσβασης στη φύση. Η επαναφορά της βιοποικιλότητας στις πόλεις δεν είναι διακοσμητική πολυτέλεια, αλλά πιθανή επένδυση στη δημόσια υγεία.

Ηρθε, λοιπόν, η ώρα να επανεξετάσουμε τι εννοούμε όταν λέμε «καθαρό» και «ασφαλές» περιβάλλον. Μια γκρίζα αυλή χωρίς χώμα μπορεί να φαίνεται τακτική, αλλά να είναι βιολογικά φτωχή. Αντίθετα, ένα παιδί με λίγο χώμα στα χέρια και φύλλα στα ρούχα του μπορεί να βρίσκεται σε δημιουργικό διάλογο με τον φυσικό κόσμο. Τα παιδιά σίγουρα χρειάζονται προστασία από τους πραγματικούς κινδύνους. Χρειάζονται όμως και τη φύση, όχι μόνο για να παίξουν, αλλά και για να μάθει ο οργανισμός τους πώς να ζει αρμονικά μέσα στην πολυπλοκότητα της ζωής.

Ο Γεώργιος Π. Χρούσος είναι ακαδημαϊκός, ομότιμος καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας, επικεφαλής στην έδρα της UNESCO Εφηβικής Υγείας και Ιατρικής, ΕΚΠΑ, πρόεδρος στο Ελληνικό Ινστιτούτο Pasteur

ΠΗΓΗ