Το νέο πρόσωπο του ψυχοσωματικού δυσ-στρες

/in /by

Η ανθρωπότητα έμαθε να φοβάται τις καταιγίδες, τους σεισμούς και τις πλημμύρες. Ο καύσωνας, όμως, είναι διαφορετικός. Δεν καταστρέφει κτίρια ούτε αφήνει πίσω του εικόνες θεαματικής καταστροφής. Εισέρχεται αθόρυβα στα σπίτια μας, στον ύπνο μας, στον εγκέφαλό μας και τελικά σε κάθε κύτταρο του οργανισμού μας.

Ο άνθρωπος εξελίχθηκε επί εκατομμύρια χρόνια σε ένα σχετικά σταθερό θερμικό περιβάλλον. Η βιολογία μας σχεδιάστηκε ώστε να διατηρεί τη θερμοκρασία του πυρήνα του σώματος κοντά στους 37°C. Όταν όμως η εξωτερική θερμοκρασία πλησιάζει ή υπερβαίνει τα φυσιολογικά όρια αποβολής θερμότητας, ιδιαίτερα όταν συνδυάζεται με υψηλή υγρασία, διεγείρεται το σύστημα του στρες και ενεργοποιείται ένας γιγαντιαίος μηχανισμός επιβίωσης. Η καρδιά εργάζεται εντατικότερα. Τα αγγεία διαστέλλονται. Ο ιδρώτας αυξάνεται. Το νερό και οι ηλεκτρολύτες χάνονται. Η κορτιζόλη, οι κατεχολαμίνες και οι φλεγμονώδεις ουσίες αυξάνονται. Με άλλα λόγια, ολόκληρος ο οργανισμός εισέρχεται σε κατάσταση παρατεταμένου βιολογικού συναγερμού. Αυτό ακριβώς ορίζουμε ως στρες: τη διαταραχή της ομοιόστασης και την προσπάθεια του οργανισμού να προσαρμοστεί.

Για λίγες ώρες, αυτή η αντίδραση σώζει ζωές. Όταν όμως επαναλαμβάνεται επί ημέρες, εβδομάδες και κάθε καλοκαίρι ολοένα συχνότερα, μετατρέπεται σε χρόνιο στρες και παράγει αυτό που έχουμε ονομάσει βλαπτική ομοιόσταση ή κακόσταση και κακοστατικό φορτίο: τη συσσωρευμένη φθορά που αφήνει κάθε συνεχής προσπάθεια διατήρησης της ισορροπίας.

Ο εγκέφαλος είναι ίσως το πιο ευάλωτο όργανο. Οι νευρώνες λειτουργούν άριστα μέσα σε ένα στενό θερμοκρασιακό παράθυρο. Ακόμη και μικρές αποκλίσεις αρκούν για να διαταράξουν τη λειτουργία των νευρωνικών κυκλωμάτων. Στους καύσωνες, η σκέψη επιβραδύνεται. Η προσοχή μειώνεται. Η λήψη αποφάσεων γίνεται δυσκολότερη. Η μνήμη εξασθενεί. Τις ημέρες έντονου καύσωνα μειώνονται ακόμη και οι επιδόσεις των μαθητών στα μαθηματικά, ενώ αυξάνονται τα εργατικά ατυχήματα, τα τροχαία συμβάντα και οι εκρήξεις επιθετικότητας. Ο προμετωπιαίος φλοιός, το εξελικτικά νεότερο τμήμα του εγκεφάλου που ελέγχει τη λογική, τον αυτοέλεγχο και τον προγραμματισμό, φαίνεται να υπολειτουργεί, ενώ κυριαρχούν τα αρχαιότερα  κυκλώματα του εγκεφάλου που εξυπηρετούν την πάλη, τη φυγή και το πάγωμα. Δεν είναι τυχαίο ότι κατά τους καύσωνες αυξάνονται η ευερεθιστότητα, οι συγκρούσεις, ακόμη και η βία.

Η ζέστη, όμως, δεν δρα μόνη της. Η ατμοσφαιρική ρύπανση και η θερμότητα φαίνεται ότι συνεργάζονται με τρόπο ιδιαίτερα επικίνδυνο. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι επιτάχυνση της νευροεκφύλισης και αυξημένος κίνδυνος άνοιας και νόσου Parkinson. Ταυτόχρονα, οι θερμές νύχτες στερούν από τον εγκέφαλο το σημαντικότερο εργαλείο αποκατάστασής του: τον ποιοτικό ύπνο. Οταν ο ύπνος διαταράσσεται επί εβδομάδες, η γνωστική έκπτωση γίνεται σωρευτική και η ανθεκτικότητα στο στρες μειώνεται ακόμη περισσότερο.

Οι συνέπειες δεν περιορίζονται στον εγκέφαλο. Η επαναλαμβανόμενη αφυδάτωση επιβαρύνει τους νεφρούς. Η συνεχής αύξηση του καρδιακού έργου καταπονεί και το καρδιαγγειακό σύστημα. Η χρόνια ενεργοποίηση του συστήματος  του στρες ευνοεί τη φλεγμονή, τη μεταβολική δυσλειτουργία και την επιταχυνόμενη βιολογική γήρανση.

Οι καύσωνες αποτελούν πλέον και κοινωνικό στρεσογόνο παράγοντα. Επιβαρύνουν την οικονομία, μειώνουν την παραγωγικότητα, αυξάνουν την ενεργειακή κατανάλωση και διευρύνουν τις κοινωνικές ανισότητες. Εκείνοι που διαθέτουν τα λιγότερα μέσα προστασίας – οι ηλικιωμένοι που ζουν μόνοι, οι οικονομικά ασθενέστεροι, οι εργάτες υπαίθρου – πληρώνουν το μεγαλύτερο τίμημα.

Είναι, συνεπώς, μεγάλο λάθος να εξακολουθούμε να αντιμετωπίζουμε τον καύσωνα ως ένα μεμονωμένο μετεωρολογικό γεγονός. Δεν είναι. Διότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος του καύσωνα δεν είναι η δυσφορία που αισθανόμαστε σήμερα. Είναι η αθόρυβη βιολογική φθορά που εγκαθίσταται μέσα μας και γίνεται ορατή χρόνια αργότερα.

Ο Γεώργιος Π. Χρούσος είναι ακαδημαϊκός, ομότιμος καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας, επικεφαλής στην έδρα της UNESCO Εφηβικής Υγείας και Ιατρικής, ΕΚΠΑ, πρόεδρος στο Ελληνικό Ινστιτούτο Pasteur

ΠΗΓΗ

Μπαίνεις στο περίπτερο, βγαίνεις με διάγνωση!

/in /by

Η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) διεκδικεί ολοένα μεγαλύτερο ρόλο στον τομέα της υγείας.

Η Κίνα δοκιμάζει αυτόνομα ιατρικά περίπτερα που μπορούν να πραγματοποιούν βασικές εξετάσεις και να παρέχουν, χωρίς τη φυσική παρουσία γιατρού, αρχική ιατρική αξιολόγηση ασθενών. Στόχος είναι η ταχύτερη εξυπηρέτηση των πολιτών και η βελτίωση της πρόσβασης σε υπηρεσίες πρωτοβάθμιας φροντίδας, ιδιαίτερα σε περιοχές με περιορισμένες υγειονομικές υποδομές.

Τα περίπτερα διαθέτουν αισθητήρες, κάμερες και εξοπλισμό για τη μέτρηση βασικών ζωτικών λειτουργιών. Ο πολίτης εισάγει τα συμπτώματά του και το σύστημα της τεχνητής νοημοσύνης αξιοποιώντας αλγορίθμους τεχνητής νοημοσύνης αναλύει τα δεδομένα και παρέχει μέσα σε λίγα λεπτά μια αρχική εκτίμηση της κατάστασης, οδηγίες αντιμετώπισης, κι εφόσον κριθεί απαραίτητο, του συστήνεται η άμεση μετάβασή του σε νοσοκομείο.

Σύμφωνα με πληροφορίες που έχουν δημοσιοποιηθεί, τα πρώτα περίπτερα έχουν εγκατασταθεί σε σταθμούς μετρό, εμπορικά κέντρα και αγροτικές περιοχές, λειτουργώντας σε 24ωρη βάση. Ωστόσο, οι λεπτομέρειες για τον τρόπο λειτουργίας και τον βαθμό ιατρικής εποπτείας τους δεν έχουν επιβεβαιωθεί από επίσημες πηγές.

Οι υποστηρικτές της τεχνολογίας εκτιμούν ότι τέτοιες εφαρμογές μπορούν να μειώσουν τους χρόνους αναμονής, να αποσυμφορήσουν τα νοσοκομεία και να προσφέρουν βασικές υπηρεσίες υγείας σε απομακρυσμένες κοινότητες, όπου η έλλειψη ιατρικού προσωπικού αποτελεί διαχρονικό πρόβλημα. Από την άλλη πλευρά, ειδικοί υπενθυμίζουν ότι η ΤΝ δεν μπορεί να υποκαταστήσει την κρίση  γιατρού. Σοβαρά ζητήματα, όπως η αξιοπιστία των διαγνώσεων, η προστασία των προσωπικών δεδομένων, η κυβερνοασφάλεια και η ευθύνη σε περίπτωση λανθασμένης εκτίμησης και/ή αρνητικής έκβασης της νόσου του ασθενή, παραμένουν υπό συζήτηση.

Η αξιοποίηση της ΤΝ στην υγεία εξελίσσεται διεθνώς με ταχείς ρυθμούς. Το κινεζικό εγχείρημα δείχνει τις δυνατότητες της νέας τεχνολογίας, αλλά και την ανάγκη να λειτουργεί, ως εργαλείο υποστήριξης των επαγγελματιών υγείας και όχι ως πλήρης αντικαταστάτης τους. Να μην ξεχνάμε ότι η διαπροσωπική σχέση γιατρού – ασθενή είναι κυρίαρχα ανθρώπινη και θεραπευτική.

Οι Χαράλαμπος Μ. Μουτσόπουλος και Γεώργιος Π. Χρούσος είναι ιατροί – ακαδημαϊκοί

ΠΗΓΗ

Τρεις καίριες παρεμβάσεις για υγιή γήρανση των γυναικών

/in /by

Στην ιατρική, όπως και στη ζωή, υπάρχουν στιγμές που καθορίζουν δυσανάλογα το μέλλον. Στιγμές σύντομες, σχεδόν ανεπαίσθητες, οι οποίες όμως αφήνουν αποτύπωμα δεκαετιών. Για τη γυναίκα, μία τέτοια στιγμή είναι η διεμμηνοπαυσιακή (transmenopausal) περίοδος: το χρονικό διάστημα που εκτείνεται περίπου από ένα χρόνο πριν έως δύο χρόνια μετά την τελευταία έμμηνο ρύση. Παραδοσιακά, βεβαίως, η εμμηνόπαυση εθεωρείτο απλώς το τέλος της αναπαραγωγικής ζωής. Σήμερα γνωρίζουμε ότι αποτελεί κάτι πολύ περισσότερο. Είναι μια σοβαρή βιολογική μετάβαση, που επηρεάζει το σκελετικό, μυϊκό, μεταβολικό και νευρικό σύστημα. Και, το σημαντικότερο, είναι μια περίοδος κατά την οποία οι παρεμβάσεις έχουν δυσανάλογα μεγάλο όφελος.

Τα τελευταία χρόνια, μεγάλες διαχρονικές μελέτες, όπως η SWAN (Study of Women’s Health Across the Nation), αποκάλυψαν ότι περίπου το 70% της οστικής απώλειας μιας ολόκληρης δεκαετίας συμβαίνει μέσα στο σύντομο τριετές παράθυρο της διεμμηνόπαυσης. Η οστική πυκνότητα στη σπονδυλική στήλη και στο ισχίο μειώνεται με ρυθμούς που φτάνουν το 2%-2,5% ετησίως, εξαιτίας της απότομης πτώσης των οιστρογόνων. Το αποτέλεσμα είναι η αύξηση του κινδύνου καταγμάτων, ο οποίος συχνά γίνεται εμφανής πολλά χρόνια αργότερα.

Παράλληλα, λαμβάνει χώρα μια δεύτερη, λιγότερο ορατή αλλά εξίσου σημαντική μεταβολή. Η γυναίκα δεν αλλάζει τόσο πολύ στο βάρος της, όσο στη σύσταση του σώματός της. Η μυϊκή μάζα αρχίζει να μειώνεται, ενώ το λίπος αυξάνεται και ανακατανέμεται προς την κοιλιακή χώρα. Δημιουργείται έτσι το φαινόμενο της «σαρκοπενικής παχυσαρκίας»: λιγότεροι μύες, περισσότερο σπλαχνικό λίπος και μεγαλύτερος μεταβολικός κίνδυνος.

Από εξελικτικής απόψεως, η εμμηνόπαυση δεν αποτελεί ασθένεια. Είναι μέρος ενός προγράμματος βιολογικής μετάβασης, που σχεδιάστηκε για εποχές όπου το προσδόκιμο ζωής ήταν πολύ μικρότερο. Η φύση ενδιαφερόταν πρωτίστως για την επιτυχή αναπαραγωγή και όχι για τη διατήρηση της υγείας μέχρι τα 90 ή τα 100 χρόνια. Στον σύγχρονο κόσμο, όμως, όπου οι γυναίκες ζουν πολλές δεκαετίες μετά την εμμηνόπαυση, η βιολογία αυτή αποκτά νέα, καίρια σημασία.

Εδώ ακριβώς συναντάται η σύγχρονη ενδοκρινολογία με τη θεωρία του στρες και της γήρανσης. Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή, η γήρανση δεν είναι απλώς η φθορά του χρόνου. Είναι το αθροιστικό αποτέλεσμα της μακροχρόνιας επιβάρυνσης των συστημάτων προσαρμογής του οργανισμού. Oταν το βιολογικό στρες υπερβαίνει τις δυνατότητες προσαρμογής, το σώμα μεταπίπτει από την αρχική αλλόσταση (αλλαγμένη ομοιόσταση) στη χρόνια κακόσταση (κακή ομοιόσταση). Η απώλεια οιστρογόνων αποτελεί ένα ισχυρό βιολογικό στρεσογόνο γεγονός, το οποίο επιταχύνει αυτή τη διαδικασία. Η πτώση των οιστρογόνων επηρεάζει όχι μόνο τα οστά, αλλά και τη λειτουργία των μιτοχονδρίων, τη φλεγμονή, τη μυϊκή αναδόμηση και την κατανομή του λίπους. Με άλλα λόγια, η διεμμηνοπαυσιακή περίοδος είναι μια περίοδος αυξημένης βιολογικής ευαλωτότητας. Αν όμως η ευαλωτότητα είναι η μία όψη του νομίσματος, η πλαστικότητα είναι η άλλη.

Τα δεδομένα δείχνουν ότι τρεις παρεμβάσεις μπορούν να μεταβάλουν ουσιαστικά την πορεία αυτής της μετάβασης. Πρώτον, η ορμονική θεραπεία εμμηνόπαυσης, όταν χορηγείται στις κατάλληλες γυναίκες και μέσα στο λεγόμενο «παράθυρο ευκαιρίας», μπορεί να προλάβει μεγάλο μέρος της οστικής απώλειας, να περιορίσει τη συσσώρευση κοιλιακού λίπους και να συμβάλει στη διατήρηση της μυϊκής μάζας. Δεύτερον, η επαρκής πρόσληψη ασβεστίου και βιταμίνης D αποτελεί το απαραίτητο βιολογικό υπόστρωμα πάνω στο οποίο μπορούν να δράσουν οι υπόλοιπες παρεμβάσεις. Τρίτον, και ίσως πιο εντυπωσιακό, η συστηματική άσκηση με αντιστάσεις υψηλής έντασης αποδεικνύεται ένας από τους ισχυρότερους φυσικούς παράγοντες διατήρησης της οστικής και μυϊκής υγείας. Οι μύες και τα οστά αποτελούν ένα ενιαίο λειτουργικό σύστημα. Οταν ο μυς ενεργοποιείται, εκκρίνει τις ορμόνες που ονομάζονται «μυοκίνες», που ευνοούν την αναδόμηση του σκελετού και βελτιώνουν τον μεταβολισμό ολόκληρου του οργανισμού.

Το μήνυμα είναι σαφές. Η διεμμηνοπαυσιακή περίοδος δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ένα αναπόφευκτο στάδιο παρακμής. Αντιθέτως, πρέπει να θεωρείται μια κρίσιμη ευκαιρία πρόληψης. Η έγκαιρη παρέμβαση σε αυτά τα λίγα χρόνια μπορεί να επηρεάσει την ποιότητα ζωής για τις επόμενες τρεις ή τέσσερις δεκαετίες. Γιατί η υγιής γήρανση δεν αρχίζει στα 70 ή στα 80 χρόνια. Αρχίζει πολύ νωρίτερα, όταν αναγνωρίζουμε τα βιολογικά σταυροδρόμια της ζωής και επιλέγουμε να δράσουμε εγκαίρως. Η διεμμηνοπαυσιακή περίοδος είναι ένα από τα σημαντικότερα από αυτά τα σταυροδρόμια στη ζωή της γυναίκας. Και όπως συμβαίνει με κάθε κρίσιμη μετάβαση στην ανθρώπινη ζωή, η έκβασή της δεν καθορίζεται μόνο από τη βιολογία, αλλά και από τη γνώση, τη βούληση και τη σοφία με την οποία την αντιμετωπίζουμε.

*Ο κ. Γεώργιος Π. Χρούσος είναι ακαδημαϊκός, ομότιμος καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας, επικεφαλής στην έδρα της UNESCO Εφηβικής Υγείας και Ιατρικής, ΕΚΠΑ, πρόεδρος στο Ελληνικό Ινστιτούτο Pasteur.

ΠΗΓΗ

Δημογραφία, Παιδεία και Ιστορική Διάρκεια: Το Πνευματικό Μέλλον του Ελληνισμού

/in /by

Υπάρχουν στιγμές στην πορεία ενός ιστορικού έθνους όπου τα αριθμητικά δεδομένα μετατρέπονται σε φιλοσοφικά ερωτήματα

Η μείωση των γεννήσεων, η επιτάχυνση της γήρανσης του πληθυσμού, η συρρίκνωση του ενεργού κλάσματος δεν αποτελούν απλώς στατιστικές μεταβολές· αποτελούν σημεία καμπής στη σχέση μιας κοινότητας με τον χρόνο. Η Ελλάδα σήμερα βιώνει μια τέτοια στιγμή. Με δείκτη ολικής γονιμότητας γύρω στο 1,3 παιδιά ανά γυναίκα, δεν αναπαράγει τον πληθυσμό της. Η δημογραφική πυραμίδα στενεύει στη βάση και διευρύνεται στην κορυφή. Όμως το ουσιώδες ερώτημα δεν είναι μόνο ποσοτικό. Είναι υπαρξιακό: τι σημαίνει για έναν ιστορικό πολιτισμό να παύει σταδιακά να ανανεώνεται;

Ο Θουκυδίδης, στον Επιτάφιο του Περικλή, αποτυπώνει μια αλήθεια που υπερβαίνει την εποχή του: «ἡ πόλις ἄνδρες ἐστίν». Η πόλη είναι οι άνθρωποί της — οι φορείς της μνήμης, του λόγου, των θεσμών. Η πολιτική κοινότητα δεν είναι απλώς θεσμικό πλαίσιο· είναι ζωντανή πράξη συμμετοχής. Αν οι φορείς της λιγοστεύουν, αν η ανανέωση των γενεών επιβραδύνεται, τότε η ίδια η έννοια της «πόλης» και του πολιτισμού της τίθεται υπό δοκιμασία.

Η σύγχρονη πολιτική ανάλυση συχνά περιορίζει το δημογραφικό σε ζήτημα κοινωνικής πολιτικής. Πράγματι, η στήριξη της οικογένειας, η σταθερότητα της εργασίας, η πρόσβαση στη στέγη και στις δομές παιδικής φροντίδας αποτελούν αναγκαίες προϋποθέσεις. Ωστόσο, η διεθνής εμπειρία καταδεικνύει ότι ακόμη και οι πλέον γενναιόδωρες πολιτικές αυξάνουν τη γονιμότητα οριακά. Η δημογραφία δεν είναι μηχανισμός που ανταποκρίνεται γραμμικά στα κλασικά οικονομικά κίνητρα.

Ο Αριστοτέλης όρισε τον άνθρωπο ως «ζῷον πολιτικόν», υποδηλώνοντας ότι η ανθρώπινη ολοκλήρωση επιτυγχάνεται εντός της πολιτικής κοινότητας. Η κοινότητα αυτή δεν συγκροτείται για την απλή επιβίωση αλλά για το «εὖ ζῆν». Όταν το «εὖ» απουσιάζει, όταν κυριαρχεί ανασφάλεια, κοινωνική αβεβαιότητα, έλλειψη προοπτικής, η βούληση για αναπαραγωγή μειώνεται. Η υπογεννητικότητα αντανακλά, εν μέρει, έλλειψη εμπιστοσύνης προς το μέλλον.

Η μετανάστευση εισέρχεται αναπόφευκτα στη συζήτηση. Μπορεί να επιβραδύνει τη συρρίκνωση, ιδίως όταν αφορά νέες και παραγωγικές ηλικίες. όμως, ούτε αυτή αποτελεί αυτοδύναμη λύση. Η δημογραφική συμπεριφορά των μεταναστών συγκλίνει με αυτή των εντοπίων, οι κοινωνίες μεταβάλλονται, ενώ στην ουσία η ένταξη δεν επιτυγχάνεται μέσω αριθμητικής, αλλά μέσω παιδείας. Εδώ αποκτά κεντρική σημασία η ισοκρατική σύλληψη της ταυτότητας: «Έλληνες εισί οι της ημετέρας παιδείας μετέχοντες.» Η φράση αυτή συνιστά ίσως τον πλέον ριζοσπαστικό ορισμό πολιτικής κοινότητας στην αρχαιότητα. Ο Ελληνισμός δεν ορίζεται από το αίμα (τα γονίδια) αλλά από τη συμμετοχή στην παιδεία. Η παιδεία δεν είναι απλή εκπαίδευση· είναι καλλιέργεια λόγου, ηθικού μέτρου και πολιτικής ευθύνης.

Αν υιοθετήσουμε αυτή την οπτική, τότε η επιβίωση του Ελληνισμού δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τη βιολογική αύξηση. Εξαρτάται από την ποιοτική και ποσοτική ενίσχυση της Ελληνικής παιδείας. Η παιδεία, υπό την πλατωνική έννοια, είναι «περιαγωγή της ψυχής» προς το αγαθό. Είναι η μεταστροφή του βλέμματος από το επιφανειακό στο ουσιώδες. Μια κοινωνία που καλλιεργεί τέτοια παιδεία δημιουργεί πολίτες ικανούς να μετέχουν ενεργά στους θεσμούς, να σκέπτονται κριτικά και να αναλαμβάνουν ευθύνη για τα κοινά.
Φυσικά, το δημογραφικό πρόβλημα,συνδέεται και με τη βιολογική διάσταση της κοινωνικής ζωής. Η παρατεταμένη κοινωνικοοικονομική ανασφάλεια, η ανθυγιεινή διατροφή και η μόλυνση του περιβάλλοντος αυξάνουν το συλλογικό «κακοστατικό φορτίο» — το άθροισμα των χρόνιων στρεσογόνων επιβαρύνσεων που επηρεάζουν τη σωματική και ψυχική υγεία, συμπεριλαμβανομένης της γονιμότητας. Μια κοινωνία με υψηλό επίπεδο χρόνιου στρες δυσκολεύεται να αναπαραχθεί για ψυχολογικούς και βιολογικούς λόγους. Η ενίσχυση της παιδείας, ως φορέας νοήματος και προοπτικής, μπορεί να λειτουργήσει ως μερικό αντίβαρο σε αυτή την επιβάρυνση.

Ενίσχυση της Ελληνικής παιδείας σημαίνει, πρωτίστως, εμβάθυνση της καλλιέργειας εντός της χώρας. Η γλώσσα, η ιστορική αυτογνωσία, η δημοκρατική συμμετοχή δεν είναι αυτονόητα· είναι αποτελέσματα συστηματικής προσπάθειας. Ελληνική παιδεία σημαίνει επίσης ουσιαστική ένταξη όσων επιλέγουν να ζήσουν στον ελληνικό χώρο. Αν η ταυτότητα είναι εκπαιδευτική, τότε κάθε άνθρωπος που επιθυμεί να μετέχει μπορεί να γίνει φορέας της. Η ένταξη, όμως, δεν είναι τυπική διαδικασία. Απαιτεί γλωσσική εκπαίδευση, κατανόηση των θεσμών και συμμετοχή στην πολιτική κοινότητα. Τέλος, Ελληνική παιδεία σημαίνει εξωστρέφεια. Ο Ελληνισμός ιστορικά επέζησε μέσω πολιτισμικής ακτινοβολίας. Η ελληνιστική οικουμένη δεν συγκροτήθηκε από πληθυσμιακή υπεροχή αλλά από την ελκτική δύναμη του λόγου και της φιλοσοφίας. Στον σύγχρονο κόσμο, η διάδοση της Ελληνικής γλώσσας, της φιλοσοφικής παράδοσης και της έννοιας της πολιτικής κοινότητας μπορεί να λειτουργήσει ως μορφή δημογραφικής διεύρυνσης πέραν των στενών γεωγραφικών ορίων.

Η ιστορική διάρκεια του Ελληνισμού δεν είναι βιολογικό ατύχημα. Είναι αποτέλεσμα συνειδητής, συνεχόμενης καλλιέργειας του «αθάνατου και θείου αγαθού» της παιδείας του Πλούταρχου. Η δημογραφική ανανέωση χωρίς παιδεία θα ήταν κενή· η παιδεία χωρίς ανανέωση θα ήταν εύθραυστη. Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο πόσοι θα είμαστε στο μέλλον. Είναι αν θα συνεχίσουμε να συγκροτούμε πολιτική κοινότητα με επίγνωση της ιστορικής ταυτότητας, του λόγου, του μέτρου και της ευθύνης. Αν θα παραμείνουμε φορείς μιας παιδείας ικανής να εμπνέει συμμετοχή — σε όσους γεννιούνται εδώ και σε όσους, οπουδήποτε στον κόσμο, επιθυμούν να μετέχουν. Η επιβίωση του Ελληνισμού δεν θα κριθεί αποκλειστικά στη στατιστική της γονιμότητας. Θα κριθεί στην ένταση και το βάθος της παιδείας του. Και αυτή είναι επιλογή.

*Γράφει ο Γεώργιος Π. Χρούσος, ακαδημαϊκός, ομότιμος καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας, επικεφαλής στην έδρα της UNESCO Εφηβικής Υγείας και Ιατρικής, ΕΚΠΑ, πρόεδρος στο Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ.

Είναι τα smartphones και η τεχνολογική εξέλιξη το νέο «αντισυλληπτικό»;

/in /by

Η υπογεννητικότητα αποτελεί ίσως τη μεγαλύτερη δημογραφική πρόκληση του 21ου αιώνα. Από την Ιαπωνία και τη Νότια Κορέα έως την Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική, οι γεννήσεις μειώνονται σταθερά, ενώ οι κοινωνίες γερνούν με πρωτοφανή ταχύτητα. Επί δεκαετίες αναζητούσαμε τις αιτίες στην οικονομική αβεβαιότητα, στο αυξημένο κόστος ζωής, στη μεταβολή των κοινωνικών προτύπων, στη χειραφέτηση των γυναικών και στη διαθεσιμότητα αποτελεσματικής αντισύλληψης. Ολοι αυτοί οι παράγοντες συμβάλλουν αναμφίβολα. Ωστόσο, νέα ερευνητικά δεδομένα έρχονται να προσθέσουν έναν απρόσμενο παράγοντα: το smartphone.

Η εμφάνιση του πρώτου iPhone το 2007 σηματοδότησε μια τεχνολογική επανάσταση που άλλαξε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο εργαζόμαστε, επικοινωνούμε, διασκεδάζουμε και αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Σήμερα, λιγότερο από δύο δεκαετίες αργότερα, το smartphone έχει μετατραπεί σε προέκταση του ανθρώπινου εγκεφάλου. Είναι το πρώτο αντικείμενο που αγγίζουμε το πρωί και το τελευταίο πριν κοιμηθούμε. Το ερώτημα που τίθεται πλέον είναι εάν αυτή η ψηφιακή επέκταση του εαυτού μας έχει αρχίσει να υποκαθιστά κάτι πολύ βαθύτερο: την ανθρώπινη παρουσία.

Η ανθρώπινη εξέλιξη διαμορφώθηκε επί εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια μέσα από πρόσωπο με πρόσωπο αλληλεπιδράσεις. Το βλέμμα, το άγγιγμα, η συζήτηση, η συντροφικότητα και η ερωτική επαφή αποτελούν θεμελιώδη στοιχεία της ανθρώπινης βιολογίας. Το smartphone προσφέρει μια ψηφιακή απομίμηση αυτών των εμπειριών. Παρέχει συνεχή διέγερση, αδιάκοπη ροή πληροφοριών και στιγμιαίες ανταμοιβές μέσω των ντοπαμινεργικών κυκλωμάτων του εγκεφάλου. Ομως η εικονική σύνδεση δεν ισοδυναμεί με πραγματική σύνδεση.

Πρόσφατα, δύο μεγάλες οικονομικές μελέτες έδωσαν ποσοτικά στοιχεία που ενισχύουν αυτή την ανησυχία. Η πρώτη, των Myers και Hooper, αξιοποίησε ως «φυσικό πείραμα» την αποκλειστική διάθεση του iPhone μέσω της AT&T στις Ηνωμένες Πολιτείες, την περίοδο 2007-2011. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η πρώιμη πρόσβαση στο iPhone συνδέθηκε με μείωση των γεννήσεων κατά 4,5%-8,0% στις νέες γυναίκες. Ακόμη πιο εντυπωσιακά, εκτίμησαν ότι η διάδοση του iPhone ενδέχεται να εξηγεί το 33%-52% της συνολικής πτώσης της γενικής γονιμότητας στις γυναίκες ηλικίας 15-44 ετών στις ΗΠΑ κατά την περίοδο αυτή.

Μια δεύτερη μελέτη, βασισμένη σε δεδομένα από 128 χώρες, έδειξε ότι η πτώση της νεανικής γονιμότητας επιταχύνθηκε μετά τη μαζική διάδοση των smartphones και των δικτύων κινητής τηλεφωνίας υψηλής ταχύτητας. Οι περιοχές που απέκτησαν νωρίτερα πρόσβαση σε δίκτυα 4G εμφάνισαν ταχύτερη και μεγαλύτερη μείωση των γεννήσεων στους νέους ανθρώπους, ανεξαρτήτως πολιτισμικών ή οικονομικών διαφορών. Οι συγγραφείς μιλούν για ένα «παγκόσμιο τεχνολογικό σοκ» που επηρέασε παράλληλα πολλές κοινωνίες του πλανήτη.

Τα ευρήματα αυτά δεν αποδεικνύουν ότι τα έξυπνα τηλέφωνα προκαλούν βιολογική υπογονιμότητα. Δεν φαίνεται να επηρεάζουν άμεσα τις ωοθήκες, τους όρχεις ή τις ορμόνες της αναπαραγωγής. Αντιθέτως, φαίνεται να επηρεάζουν τη συμπεριφορά. Τα δεδομένα υποδηλώνουν μείωση των διά ζώσης κοινωνικών επαφών, περιορισμό της σεξουαλικής δραστηριότητας, αύξηση της κατανάλωσης πορνογραφικού περιεχομένου και μετατόπιση σημαντικού μέρους της ανθρώπινης αλληλεπίδρασης στον ψηφιακό χώρο. Με άλλα λόγια, η επίδραση αφορά κυρίως τη δημιουργία σχέσεων και όχι τη βιολογική ικανότητα τεκνοποίησης.

Αυτή η παρατήρηση συνδέεται άμεσα με τη θεωρία του στρες. Ο άνθρωπος ευδοκιμεί όταν ζει σε κατάσταση δημιουργικού ευστρες: μέσα σε ένα περιβάλλον κοινωνικών δεσμών, νοήματος, συνεργασίας, αγάπης και προσωπικής ανάπτυξης. Αντίθετα, η απομόνωση, η συνεχής υπερδιέγερση, η κατακερματισμένη προσοχή και η απώλεια ουσιαστικών σχέσεων οδηγούν σε δυσστρες και βιολογική φθορά. Το smartphone ενδέχεται να λειτουργεί ακριβώς μέσω αυτού του μηχανισμού· δεν προκαλεί άμεσα υπογονιμότητα. Δημιουργεί όμως ένα νέο οικοσύστημα συμπεριφοράς που μειώνει τον χρόνο φυσικής συνάντησης μεταξύ των ανθρώπων, υποκαθιστά τις σχέσεις με ψηφιακές αλληλεπιδράσεις και ενθαρρύνει τη μοναχική κατανάλωση περιεχομένου. Παράλληλα, ενισχύει τη σύγκριση με εξιδανικευμένες εικόνες ζωής και τροφοδοτεί το άγχος, την κατάθλιψη και το αίσθημα ανεπάρκειας – ιδιαίτερα στους νέους.

Δεν είναι τυχαίο ότι η ίδια χρονική περίοδος χαρακτηρίζεται από αύξηση της μοναξιάς, της κοινωνικής απομόνωσης και των προβλημάτων ψυχικής υγείας στους εφήβους και τους νεαρούς ενηλίκους. Η γενιά που μεγάλωσε με το smartphone διαθέτει περισσότερες ψηφιακές επαφές από οποιαδήποτε άλλη στην ανθρώπινη ιστορία, αλλά συχνά λιγότερους βαθιούς και ουσιαστικούς δεσμούς.

Η αναπαραγωγή δεν είναι απλώς ένα βιολογικό γεγονός· είναι κοινωνικό, ψυχολογικό και πολιτισμικό φαινόμενο. Προϋποθέτει εμπιστοσύνη, εγγύτητα, συναισθηματική επένδυση και ένα κοινό όραμα για το μέλλον. Οταν οι νέοι άνθρωποι δυσκολεύονται να δημιουργήσουν σταθερές σχέσεις, όταν η προσοχή τους διασπάται από αδιάκοπες ειδοποιήσεις κι όταν η πραγματική ζωή ανταγωνίζεται μια εικονική πραγματικότητα, σχεδιασμένη να αιχμαλωτίζει την προσοχή τους, η απόφαση για οικογένεια αναβάλλεται ή εγκαταλείπεται.

Η τεχνολογία δεν είναι εχθρός. Αντιθέτως, αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα του ανθρώπινου πολιτισμού. Ομως κάθε τεχνολογική καινοτομία μεταβάλλει το περιβάλλον μέσα στο οποίο λειτουργεί η βιολογία μας. Η εξέλιξη απαιτεί αιώνες ή χιλιετίες για να προσαρμοστεί· η ψηφιακή επανάσταση συνέβη μέσα σε μία μόνο γενιά.

Μάλλον, λοιπόν, η υπογεννητικότητα δεν είναι αποκλειστικά βιολογικό, οικονομικό ή κοινωνικό πρόβλημα. Ισως να αποτελεί και μια βιοπολιτισμική συνέπεια της ψηφιακής εποχής. Η ανθρωπότητα βρίσκεται για πρώτη φορά αντιμέτωπη με μια κατάσταση όπου η τεχνολογία διευκολύνει σχεδόν κάθε πτυχή της ζωής, αλλά ταυτόχρονα απομακρύνει τους ανθρώπους από τη θεμελιωδέστερη εξελικτική τους λειτουργία: τη δημιουργία βαθιών σχέσεων και τη συνέχιση της ζωής.

Η λύση δεν βρίσκεται στην απόρριψη της τεχνολογίας. Βρίσκεται στην επαναφορά της ανθρώπινης επαφής στο κέντρο της καθημερινότητας. Οι κοινωνίες που θα καταφέρουν να συνδυάσουν την ψηφιακή πρόοδο με την καλλιέργεια πραγματικών ανθρώπινων δεσμών θα είναι πιθανότατα εκείνες που θα διατηρήσουν όχι μόνο την οικονομική τους βιωσιμότητα αλλά και τη δημογραφική τους συνέχεια. Διότι, τελικά, το μέλλον δεν γεννιέται στις οθόνες· γεννιέται στις σχέσεις.

Ο Γεώργιος Π. Χρούσος είναι ακαδημαϊκός, ομότιμος καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας, επικεφαλής στην έδρα της UNESCO Εφηβικής Υγείας και Ιατρικής, ΕΚΠΑ, πρόεδρος στο Ελληνικό Ινστιτούτο Pasteur

ΠΗΓΗ

Ο Διευθυντής της Μονάδας μας, Καθηγητής Γεώργιος Χρούσος, στην παγκόσμια ελίτ των κορυφαίων ερευνητών

/in , /by

Με ιδιαίτερη περηφάνια και συγκίνηση, η Ενδοκρινολογική Μονάδα της Θεραπευτικής Κλινικής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ) υποδέχεται τη νέα διεθνή διάκριση του Υπευθύνου της Μονάδας μας, Καθηγητή Γεώργιου Χρούσου. Σε πρόσφατο αφιέρωμα της εφημερίδας «Πρώτο Θέμα», ο Δρ Χρούσος συγκαταλέγεται ανάμεσα στους έντεκα Έλληνες επιστήμονες που στελεχώνουν την παγκόσμια ελίτ των ερευνητών, με το έργο τους να αναγνωρίζεται από κορυφαία ιδρύματα του πλανήτη, από το Στάνφορντ και το Κολούμπια μέχρι το CERN.

Ο Καθηγητής Γεώργιος Χρούσος, Ομότιμος Καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας του ΕΚΠΑ, Κάτοχος της Έδρας UNESCO στην Εφηβική Υγεία και Ιατρική, Διευθυντής του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Υγείας Μητέρας-Παιδιού και Ιατρικής Ακρίβειας, καθώς και Πρόεδρος του Ελληνικού Ινστιτούτου Παστέρ, αποτελεί έναν ζωντανό θρύλο της παγκόσμιας ιατρικής κοινότητας.

Το ερευνητικό έργο του Δρ. Χρούσου έχει αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο η παγκόσμια επιστήμη αντιλαμβάνεται τις επιδράσεις του στρες στον ανθρώπινο οργανισμό. Οι πρωτοποριακές του μελέτες έχουν διαφωτίσει τους μηχανισμούς του στρες σε συμπεριφορικό, νευροενδοκρινικό, κυτταρικό και μοριακό επίπεδο, ενώ παράλληλα η συνεισφορά του στην κατανόηση της ανθρώπινης ανάπτυξης, και ιδιαίτερα της εφηβείας, παραμένει ανεκτίμητη.

Σύμφωνα με τα στοιχεία του Institute of Scientific Information, ο κ. Χρούσος:

  • Συμπεριλαμβάνεται σταθερά στους 100 πλέον μνημονευόμενους ιατρούς στον κόσμο στα πεδία της Κλινικής Ιατρικής, της Βιολογίας και της Βιοχημείας.
  • Είναι ο πλέον αναφερόμενος παιδίατρος και ενδοκρινολόγος διεθνώς.
  • Αποτελεί τον πρώτο σε αναφορές Έλληνα ιατρό που υπηρέτησε και εργάστηκε στην Ελλάδα.

Με h-index 209, 2.060 δημοσιευμένες εργασίες και την επιμέλεια 29 βιβλίων, ο Καθηγητής κατατάσσεται στην έγκριτη πλατφόρμα Research.com στην 117η θέση παγκοσμίως στην κατηγορία Iατρική, διατηρώντας παράλληλα την 1η θέση στην Ελλάδα τόσο στην κατηγορία Ιατρική όσο και στην κατηγορία Κορυφαίοι Επιστήμονες.

Για όλους εμάς στην Ενδοκρινολογική Μονάδα του ΕΚΠΑ, η παρουσία, η καθοδήγηση και το όραμα του Καθηγητή Γεώργιου Χρούσου αποτελούν καθημερινή πηγή έμπνευσης και ύψιστη δέσμευση. Η διάκρισή του αυτή δεν τιμά μόνο τον ίδιο και το Πανεπιστήμιό μας, αλλά τοποθετεί την ελληνική ιατρική έρευνα στην κορυφή του παγκόσμιου χάρτη.

Συνεχίζουμε με το ίδιο πάθος, ακολουθώντας τα βήματα του δασκάλου και διευθυντή μας, με στόχο την παροχή υψηλού επιπέδου υπηρεσιών υγείας και την προαγωγή της επιστημονικής γνώσης προς όφελος των ασθενών μας.

Θερμά συγχαρητήρια στον Καθηγητή μας!

Διαβάστε τις σχετικές δημοσιεύσεις στον Τύπο στους ακόλουθους συνδέσμους: 11 Greek scientists named among world’s top researchers και Πρώτο Θέμα – Έντεκα Έλληνες στην παγκόσμια ελίτ των ερευνητών

Πώς το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών αφορά και άνδρες – Ο καθηγητής Γεώργιος Χρούσος εξηγεί

/in /by

Το πολυενδοκρινικό μεταβολικό ωοθηκικό σύνδρομο δεν αφορά μόνο τις γυναίκες, αλλά συνδέεται με αντίσταση στην ινσουλίνη, μεταβολικό κίνδυνο και καρδιαγγειακή υγεία σε ολόκληρη την οικογένεια

Η σύγχρονη ιατρική συχνά σκοντάφτει όχι στην έλλειψη γνώσης, αλλά στη δύναμη των λέξεων. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το συχνότατο στη χώρα μας «σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών» (polycystic ovarian syndrome, PCOS), που, παρά την παραδοσιακή ονομασία του, αποδεικνύεται ότι δεν είναι απλά μια αυστηρά γυναικολογική διαταραχή.

Είναι στην πραγματικότητα μια συστηματική μεταβολική και νευροενδοκρινική νόσος που υπερβαίνει τα όρια του φύλου και αφορά ολόκληρες οικογένειες. Πρόσφατα μετονομάστηκε σε «πολυενδοκρινικό μεταβολικό ωοθηκικό σύνδρομο» (polyendocrine metabolic ovarian syndrome, PMOS), που προφανώς αναμένεται να έχει ενδοκρινικές και μεταβολικές εκδηλώσεις και σε άνδρες.

Για σχεδόν έναν αιώνα, το PΜOS περιγραφόταν ως μια «ιδιορρυθμία» των ωοθηκών: κύστεις, διαταραχές κύκλου, υπογονιμότητα. Σήμερα όμως γνωρίζουμε ότι αυτή η περιγραφή αγγίζει μόνο την επιφάνεια. Στον πυρήνα του συνδρόμου βρίσκεται μια γενετικά και ίσως, επιπρόσθετα, επιγενετικά καθοριζόμενη αντίσταση στην ινσουλίνη, συνοδευόμενη από υπερανδρογοναιμία και δυσλιπιδαιμία. Πρόκειται για μια διαταραχή που εμπλέκει τον εγκέφαλο, το ήπαρ, τον λιπώδη ιστό, το δέρμα και το καρδιαγγειακό σύστημα —ένα πραγματικά εκτεταμένο δίκτυο δυσρρύθμισης.

Αν όντως αυτός είναι ο βιολογικός πυρήνας της νόσου, τότε γιατί να περιορίζεται μόνο στις γυναίκες; Η απάντηση είναι απλή – δεν περιορίζεται. Μελέτες που εξετάζουν οικογένειες γυναικών με PΜOS αποκαλύπτουν ένα εντυπωσιακό μοτίβο: αδέλφια και πατέρες παρουσιάζουν αυξημένα ποσοστά αντίστασης στην ινσουλίνη, διαταραγμένη ανοχή στη γλυκόζη και αθηρογόνο λιπιδαιμικό προφίλ, ακόμη και ανεξάρτητα από την παχυσαρκία. Με άλλα λόγια, μοιράζονται την ίδια καρδιομεταβολική «υπογραφή» της νόσου.

ΠΗΓΗ

Η μακροζωία ως ιατρική και ως ύβρις

/in /by

Ζούμε σε μια εποχή όπου η επιθυμία για μακροζωία έχει μετατραπεί από φιλοσοφικό ερώτημα σε βιοϊατρικό εγχείρημα. Από τον Ιπποκράτη έως τον Αριστοτέλη, η μακρά και καλή ζωή – το «ευ ζην» – δεν νοούνταν ως απλή επιμήκυνση του χρόνου, αλλά ως αρμονία σώματος και ψυχής. Σήμερα, η σύγχρονη «ιατρική της μακροζωίας» επιχειρεί να μεταφράσει αυτή την αρχαία επιδίωξη σε βιοδείκτες, αλγορίθμους και εξατομικευμένες παρεμβάσεις. Ομως, όπως κάθε ταχύτατα αναπτυσσόμενο πεδίο, κινδυνεύει να διολισθήσει από την επιστήμη στην ύβρη.

Γράφει ο Γεώργιος Π. Χρούσος είναι ακαδημαϊκός, ομότιμος καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας και πρόεδρος του Ελληνικού Ινστιτούτου Υγιούς Μακροζωίας.

Στον πυρήνα της, η ιατρική της μακροζωίας φιλοδοξεί να μετατοπίσει το κέντρο βάρους της ιατρικής από τη θεραπεία στην πρόληψη. Αντί να περιμένουμε την εκδήλωση της νόσου, επιχειρούμε να ανιχνεύσουμε πρώιμες αποκλίσεις – ένα αυξανόμενο σάκχαρο, μια υποκλινική φλεγμονή, μια γενετική προδιάθεση – και να παρέμβουμε εγκαίρως. Αυτή η προσέγγιση συνάδει με την έννοια του «κακοστατικού φορτίου», δηλαδή της σωρευτικής φθοράς που υφίσταται ο οργανισμός υπό την επίδραση χρόνιου στρες, που κάποτε ξεπερνάει έναν ουδό και εμφανίζεται με νοσηρές εκδηλώσεις. Η σύγχρονη βιολογία του στρες μας διδάσκει ότι η γήρανση δεν είναι απλώς χρονολογική διαδικασία, αλλά το αποτέλεσμα μιας δυναμικής αλληλεπίδρασης μεταξύ γονιδίων, περιβάλλοντος και συμπεριφοράς.

Υπό αυτή την έννοια, η ιατρική της μακροζωίας δεν είναι κάτι ριζικά νέο· είναι, μάλλον, η επιστροφή της ιατρικής στις αρχές της – με πιο εξελιγμένα εργαλεία. Η εξατομίκευση της φροντίδας, η ενδελεχής αξιολόγηση και η πρόληψη αποτελούσαν πάντοτε τον ιδεώδη στόχο της ιατρικής πράξης. Εκεί όπου η σύγχρονη προσέγγιση διαφοροποιείται είναι στην ένταση και την ακρίβεια της μέτρησης· το ανθρώπινο σώμα μετατρέπεται σε ένα συνεχώς παρακολουθούμενο σύστημα, όπου κάθε απόκλιση καταγράφεται και δυνητικά διορθώνεται.

Ωστόσο, εδώ ακριβώς ελλοχεύει και ο κίνδυνος. Η υπερβολική εμπιστοσύνη στα δεδομένα μπορεί να οδηγήσει σε μια ψευδαίσθηση ελέγχου. Οι βιοδείκτες, όσο χρήσιμοι κι αν είναι, δεν αποτυπώνουν πλήρως την πολυπλοκότητα του ανθρώπινου οργανισμού. Η «βιολογική ηλικία», για παράδειγμα, μπορεί να αποτελεί ενδιαφέρον εργαλείο σε επίπεδο πληθυσμού, αλλά συχνά στερείται ακρίβειας σε ατομικό επίπεδο. Το ίδιο ισχύει και για πολλές από τις προτεινόμενες παρεμβάσεις – συμπληρώματα, ορμονικές θεραπείες ή βιοτεχνολογικές εφαρμογές που υπόσχονται επιβράδυνση της γήρανσης χωρίς επαρκή τεκμηρίωση στον ανθρώπινο οργανισμό. Η κατάσταση αυτή θυμίζει την αρχαία έννοια της ύβρεως – την υπέρβαση των ορίων που θέτει η φύση και η γνώση. Οταν η ιατρική υπόσχεται, όχι απλώς υγεία αλλά αθανασία, κινδυνεύει να απολέσει την επιστημονική της ταπεινότητα· και όταν ο ασθενής μετατρέπεται σε καταναλωτή υπηρεσιών μακροζωίας, η σχέση ιατρού – ασθενούς απειλείται από την εμπορευματοποίηση.

Δεν πρέπει, ωστόσο, να απορρίψουμε συλλήβδην το πεδίο. Η επιστημονική έρευνα στη γηροϊατρική εξελίσσεται ραγδαία και υπόσχεται, σε βάθος χρόνου, ουσιαστικές παρεμβάσεις στους μηχανισμούς της γήρανσης. Η κατανόηση των μονοπατιών της φλεγμονής, της κυτταρικής γήρανσης και της μεταβολικής απορρύθμισης ανοίγει νέους ορίζοντες για την πρόληψη χρόνιων νοσημάτων. Εδώ βρίσκεται και η πραγματική υπόσχεση της ιατρικής της μακροζωίας: όχι στην επιμήκυνση της ζωής καθαυτής, αλλά στην επιμήκυνση της υγιούς ζωής – της «healthspan».

Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν πρέπει να επιδιώξουμε τη μακροζωία, αλλά πώς. Η απάντηση, κατά την ταπεινή μου άποψη, βρίσκεται στη σύνθεση της σύγχρονης επιστήμης με τη διαχρονική σοφία. Η υγιής ζωή δεν εξαρτάται αποκλειστικά από εξετάσεις και θεραπείες, αλλά και από θεμελιώδεις επιλογές· ποιοτικός ύπνος, ισορροπημένη διατροφή, σωματική άσκηση, καθημερινή κανονικότητα, διαχείριση του στρες, και – ίσως το σημαντικότερο – ψυχική ισορροπία και κοινωνική συμμετοχή και συνοχή. Εδώ επανερχόμαστε στον Αριστοτέλη, ο οποίος όριζε την ευδαιμονία, ως «ενέργεια ψυχής κατ’ αρετήν». Η σύγχρονη βιοϊατρική μπορεί να προσθέσει χρόνια στη ζωή· αλλά μόνο η καλλιέργεια της αρετής, της σχέσης και του νοήματος μπορεί να προσδώσει ζωή στα χρόνια. Η ιατρική της μακροζωίας βρίσκεται σήμερα σε ένα σταυροδρόμι. Μπορεί να εξελιχθεί σε μια ώριμη, επιστημονικά τεκμηριωμένη προσέγγιση που υπηρετεί τον άνθρωπο ή να διολισθήσει σε ένα πεδίο υπερβολών και ψευδαισθήσεων. Η επιλογή δεν είναι μόνο επιστημονική· είναι βαθιά ηθική και φιλοσοφική. Αν θέλουμε πραγματικά να ζήσουμε περισσότερο και καλύτερα, οφείλουμε να θυμόμαστε ότι η μακροζωία δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά συνέπεια μιας ζωής σε αρμονία – με το σώμα μας, με τους άλλους και με τα όρια της ίδιας της φύσης μας.

ΠΗΓΗ

 

Γιατί το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών αλλάζει όνομα – Ο καθηγητής Γεώργιος Χρούσος εξηγεί

/in /by

Ο καθηγητής Γεώργιος Χρούσος εξηγεί ότι ο νέος όρος για το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών – Πολυενδοκρινικό Μεταβολικό Ωοθηκικό Σύνδρομο – αναγνωρίζει την πολυδιάστατη φύση της νόσου.

Η ιατρική δεν προοδεύει μόνο μέσα από νέα φάρμακα, νέες τεχνολογίες ή νέες θεραπείες. Προχωρεί και μέσα από τις λέξεις. Διότι οι λέξεις που χρησιμοποιούμε για να περιγράψουμε μια νόσο καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο την αντιλαμβάνονται οι ιατροί, οι ασθενείς, οι κοινωνίες και τελικά τα ίδια τα συστήματα υγείας. Και υπάρχουν στιγμές στην ιστορία της επιστήμης όπου μια ονομασία, παρότι καθιερωμένη επί δεκαετίες, παύει πλέον να υπηρετεί την αλήθεια. Τότε η αλλαγή της δεν αποτελεί γλωσσική πολυτέλεια, αλλά επιστημονική και ηθική αναγκαιότητα.

Αυτό ακριβώς φαίνεται να συμβαίνει σήμερα με το γνωστό σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών, το PCOS (Polycystic Ovarian Syndrome). Μία πάθηση που αφορά περίπου μία στις 10 γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας παγκοσμίως και επηρεάζει περισσότερα από 170 εκατομμύρια άτομα, αλλά η οποία επί δεκαετίες περιγραφόταν με έναν όρο παραπλανητικό, ατελή και συχνά στιγματιστικό.

Ο όρος «σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών» εστίαζε αποκλειστικά στις ωοθήκες και μάλιστα σε «κύστεις» που στην πραγματικότητα δεν αποτελούν το ουσιώδες παθολογοανατομικό χαρακτηριστικό της νόσου. Η ονομασία αυτή απέκρυπτε την πραγματική φύση της διαταραχής: μιας πολυσυστηματικής ενδοκρινολογικής και
μεταβολικής νόσου που επηρεάζει ολόκληρο τον οργανισμό και όχι μόνο την αναπαραγωγική λειτουργία.

Δεν είναι τυχαίο ότι έως και το 70% των γυναικών με το σύνδρομο παραμένουν αδιάγνωστες. Όταν μια νόσος ονομάζεται λανθασμένα, συχνά διαγιγνώσκεται λανθασμένα ή δεν διαγιγνώσκεται καθόλου. Πολλές γυναίκες αναζητούν βοήθεια για ακμή, παχυσαρκία, διαταραχές διάθεσης, υπογονιμότητα ή διαβήτη, χωρίς να γίνεται αντιληπτό ότι όλα αυτά αποτελούν εκδηλώσεις μιας ενιαίας ενδοκρινικής διαταραχής. Η στενή γυναικολογική προσέγγιση του όρου PCOS συνέβαλε σε κατακερματισμένη φροντίδα, καθυστερημένη διάγνωση και ανεπαρκή κατανόηση της πραγματικής βαρύτητας της νόσου.

Σήμερα, μετά από μια μακρά και πρωτοφανή διεθνή διαδικασία συναίνεσης με τη συμμετοχή χιλιάδων ασθενών και επαγγελματιών υγείας από όλο τον κόσμο, προτείνεται επίσημα η αντικατάσταση του όρου PCOS από τον όρο «Polyendocrine Metabolic Ovarian Syndrome» (PMOS) – δηλαδή «Πολυενδοκρινικό Μεταβολικό Ωοθηκικό Σύνδρομο». Η νέα ονομασία δεν είναι απλώς πιο ακριβής. Αντικατοπτρίζει μια βαθύτερη μεταβολή στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ανθρώπινη βιολογία.

Διότι το PMOS δεν είναι απλώς μια νόσος των ωοθηκών. Είναι μια διαταραχή του ολοκληρωμένου δικτύου του στρες, του μεταβολισμού και της αναπαραγωγής. Η
υπερανδρογοναιμία, η αντίσταση στην ινσουλίνη, οι διαταραχές του άξονα υποθαλάμου- υπόφυσης-ωοθηκών, η χρόνια φλεγμονή χαμηλού βαθμού και οι μεταβολικές αποκλίσεις συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Περίπου το 85% των ασθενών εμφανίζουν αντίσταση στην ινσουλίνη, ακόμη και όταν δεν είναι παχύσαρκες. Ο κίνδυνος για παχυσαρκία, σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2, λιπώδη νόσο του ήπατος, δυσλιπιδαιμία, υπέρταση, άπνοια του ύπνου και καρδιαγγειακά νοσήματα είναι σημαντικά αυξημένος.

Με άλλα λόγια, πρόκειται για ένα κλασικό παράδειγμα αυτού που σήμερα ονομάζουμε συστηματική βιολογία της πολυπλοκότητας. Το ανθρώπινο σώμα δεν λειτουργεί μέσω απομονωμένων οργάνων, αλλά μέσω αλληλοσυνδεόμενων δικτύων. Η σύγχρονη ενδοκρινολογία μάς διδάσκει ότι το στρες, ο εγκέφαλος, ο μεταβολισμός, το ανοσοποιητικό σύστημα, και η αναπαραγωγή αποτελούν στοιχεία ενός ενιαίου βιολογικού συνόλου. Το PMOS εκφράζει ακριβώς αυτή τη βιολογική πραγματικότητα.

Ιδιαίτερα σημαντική είναι και η ψυχοκοινωνική διάσταση της αλλαγής. Πολλές γυναίκες ανέφεραν ότι ο όρος «πολυκυστικές ωοθήκες» προκαλούσε άγχος, φόβο και κοινωνικό στίγμα, ειδικά σε κοινωνίες όπου η γονιμότητα εξακολουθεί να συνδέεται στενά με την κοινωνική αξία της γυναίκας. Ο νέος όρος απομακρύνεται από μια στενά αναπαραγωγική ταυτότητα και αναγνωρίζει την πολυδιάστατη φύση της νόσου χωρίς να εγκλωβίζει την ασθενή σε έναν βιολογικό ορισμό της θηλυκότητας.

Αξιοσημείωτο είναι επίσης ότι η αλλαγή αυτή δεν προέκυψε αυθαίρετα. Οργανώθηκε μέσω μιας τεράστιας διεθνούς διαδικασίας Delphi και συναίνεσης, υπό την ηγεσία του Monash University και διεθνών επιστημονικών εταιρειών, με τη συμμετοχή περισσότερων από 14.000 ατόμων παγκοσμίως. Η νέα ονομασία επιλέχθηκε όχι μόνο με επιστημονικά κριτήρια, αλλά και με πολιτισμικά, κοινωνικά και επικοινωνιακά κριτήρια, ώστε να είναι αποδεκτή και εφαρμόσιμη διεθνώς.

Ίσως όμως το σημαντικότερο μήνυμα αυτής της αλλαγής είναι βαθύτερο. Η ιατρική του 21ου αιώνα μετακινείται από τις στατικές, ανατομικές περιγραφές προς μια δυναμική κατανόηση των δικτύων της ζωής. Οι παλαιές ονομασίες συχνά αντανακλούσαν την εποχή του μικροσκοπίου και του οργάνου. Οι νέες ονομασίες προσπαθούν να αποτυπώσουν την εποχή της συστημικής βιολογίας, της τεχνητής νοημοσύνης και της ιατρικής ακριβείας.

Το PMOS ίσως αποτελέσει ένα ιστορικό παράδειγμα αυτής της μετάβασης. Μιας μετάβασης από την αποσπασματική ιατρική στην ολοκληρωμένη κατανόηση του ανθρώπου. Από τη νόσο ενός οργάνου στη δυσλειτουργία ενός δικτύου. Και ίσως τελικά από μια ψυχρή βιολογική περιγραφή σε μια περισσότερο ανθρώπινη και ακριβή ιατρική γλώσσα.

Δημοσιεύθηκε: YGEIAMOU.GR TEAM, 04/06/2026 12:57:47

Ο Ακαδημαϊκός Ομ. Καθηγητής Γιώργος Π. Χρούσος στην πρεμιέρα της εκπομπής «Συνθέσεις»

/in /by

Στην πρεμιέρα της νέας σεζόν της εκπομπής «Συνθέσεις» με τον Μάκη Προβατά στο ΕΡΤnews (27 Σεπτεμβρίου 2025), ο Ακαδημαϊκός – Ομότιμος Καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας Γιώργος Π. Χρούσος, παγκοσμίου φήμης παιδίατρος-ενδοκρινολόγος και πρωτοπόρος στην έρευνα του στρες και της γονιδιωματικής ιατρικής, συμμετείχε σε μια βαθιά και ουσιαστική συζήτηση μαζί με τον καθηγητή Γενετικής Στυλιανό Αντωναράκη.

Το θέμα – η χαρτογράφηση του γονιδιώματος των νεογνών – είναι από τα πιο επίκαιρα και αμφιλεγόμενα της σύγχρονης επιστήμης. Ο Ακαδημαϊκός κ. Χρούσος, με την χαρακτηριστική του σαφήνεια και επιστημονική εγκυρότητα, ανέλυσε τόσο τα σημαντικά οφέλη της μεθόδου για την έγκαιρη πρόληψη σοβαρών παθήσεων όσο και τους κρίσιμους ηθικούς κινδύνους: την προστασία ευαίσθητων γενετικών δεδομένων, τον ρόλο ιδιωτικών εταιρειών, αλλά και το ενδεχόμενο κατάχρησης τέτοιας γνώσης σε εθνικό ή παγκόσμιο επίπεδο.

Η παρουσία του Ακαδημαϊκού κ. Χρούσου στην εκπομπή υπενθύμισε για μία ακόμη φορά γιατί θεωρείται ένας από τους κορυφαίους Έλληνες επιστήμονες διεθνώς: συνδυάζει βαθιά γνώση, κλινική εμπειρία και ηθική ευθύνη, προσφέροντας στον τηλεθεατή όχι μόνο πληροφορία αλλά και κριτική σκέψη για το μέλλον της ιατρικής.

Δείτε την εκπομπή στο ERTFLIX.